بررسی تحولات افغانستان
کابل، پایتخت افغانستان، دهههاست که زیر فشار بیبرنامگی، مهاجرت، جنگ و فساد شهری نفس میکشد. شهری که قرار بود نماد حاکمیت و توسعه باشد، به نمونهای از آشفتگی شهری در منطقه بدل شد. اما اکنون با تأیید و آمادگی برای اجرای ماستر پلان شهر کابل جدید، بار دیگر امید به تغییر چهره این کلانشهر زنده شده است.
ماستر پلان شهر کابل جدید نه فقط یک نقشه فنی، بلکه تلاشی برای بازتعریف آینده پایتخت افغانستان است؛ تلاشی که اگر بهدرستی اجرا شود، میتواند کابل را از یک شهر بیسر و سامان به شهری قابل زیست، منظم و توسعهمحور بدل کند. تأیید این طرح از سوی رهبر طالبان و ریاستالوزرای حکومت فعلی، بار دیگر این پرسش را مطرح کرده است که آیا کابل جدید سرانجام از دل کابل قدیم متولد خواهد شد یا نه.
ماستر پلان شهر کابل جدید چیست و چرا اهمیت دارد؟
ماستر پلان شهر کابل جدید یک طرح جامع شهری است که با هدف ایجاد یک شهر معیاری، برنامهریزیشده و سازگار با نیازهای جمعیتی آینده پایتخت افغانستان طراحی شده است. این طرح، کابل جدید را بهعنوان مکمل کابل فعلی تعریف میکند؛ شهری که قرار است فشار جمعیتی، ترافیکی و زیستمحیطی کابل موجود را کاهش دهد.
در این ماستر پلان، اصول توسعه پایدار، نقشه جدید سرکهای کابل (شامل سرک حلقوی، سرکهای اصلی و سرکهای فرعی)، شبکههای ترانسپورتی مدرن، ساحات سبز، مدیریت منابع آب، و تفکیک کاربریهای شهری در نظر گرفته شده است. برخلاف ساختوسازهای خودسرانه چند دهه اخیر، ماستر پلان شهر کابل جدید تلاش دارد نظم را به توسعه شهری بازگرداند و کابل را از رشد افقی و غیرمعیاری نجات دهد.
ریشههای تاریخی ماستر پلان شهر کابل جدید؛ از داود خان تا جایکا
منشأ ماستر پلان شهر کابل جدید به دههها پیش بازمیگردد. نخستین ایدههای توسعه ساختاری کابل جدید در زمان حکومت محمد داود خان مطرح شد؛ دورانی که دولت افغانستان به دنبال نوسازی ساختارهای شهری و دولتی بود. با این حال، تحولات سیاسی و کودتاها مانع از تطبیق عملی این برنامهها شد.
در دوران جمهوریت، بهویژه در سال ۱۳۸۶، این طرح بار دیگر بهطور جدی روی میز آمد. ماستر پلان شهر کابل جدید در چندین مرحله توسط تیمی از مهندسان افغان، فرانسوی و آلمانی بازنگری و تکمیل شد. دو سال بعد، مؤسسه جاپانی جایکا (JICA) این طرح را نهایی کرد و آن را بهعنوان یک نقشه راه معتبر برای آینده شهر کابل معرفی نمود.
جایکا نهتنها روی ابعاد فنی، بلکه بر قابلیت اجرایی و سازگاری اجتماعی این ماستر پلان تمرکز داشت. با وجود این، طرح برای سالها در بایگانی نهادهای دولتی باقی ماند.
چرا ماستر پلان در دوران جمهوریت تطبیق نشد؟
یکی از مهمترین پرسشها درباره ماستر پلان شهر کابل جدید، چرایی عدم اجرای آن در دوران جمهوریت است. پاسخ این پرسش را باید در ترکیب خطرناک فساد اداری، تضاد منافع زورمندان و ضعف حاکمیت قانون جستوجو کرد.
با تصویب ماستر پلان، منافع بسیاری از زورمندان و مافیای زمین به خطر افتاد. افرادی که زمینهای دولتی را تصاحب کرده و شهرکهای غیرمعیاری ساخته بودند، اجرای این طرح را تهدیدی مستقیم برای سرمایههای نامشروع خود میدیدند. به همین دلیل، با استفاده از نفوذ سیاسی، رشوه و زور، مانع تطبیق ماستر پلان شهر کابل جدید شدند.
در همین دوره، ساختوسازهای بیرویه در مسیر سرکهای عمومی، ساحات سبز و حریمهای شهری شدت گرفت. کابل عملاً قربانی معامله میان قدرت و فساد شد و طرحی ملی، به نفع منافع شخصی کنار گذاشته شد.
کابل امروز؛ شهری فراتر از ظرفیت تحمل
وضعیت فعلی شهر کابل نتیجه مستقیم دههها بیبرنامگی شهری است. جمعیت کابل اکنون از شش میلیون نفر فراتر رفته؛ رقمی که چندین برابر ظرفیت طراحیشده این شهر است. این افزایش جمعیت در سه موج اصلی رخ داد:
موج نخست پس از سال ۱۳۵۷، با تمرکز فرصتهای شغلی و اداری در کابل.
موج دوم پس از کنفرانس بن در سال ۲۰۰۱ و بازگشت گسترده مهاجران.
موج سوم پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۱۴۰۰، با ورود نیروها و هواداران این گروه از ولایات مختلف.
این رشد جمعیت بدون توسعه متناسب زیرساختها، کابل را با بحرانهای جدی مواجه کرده است: ترافیک فلجکننده، آلودگی محیط زیست، کمبود آب آشامیدنی، فشار بر خدمات شهری و کاهش کیفیت زندگی شهروندان.
تأیید طالبان و وضعیت فعلی ماستر پلان شهر کابل جدید
در تحولی مهم، ماستر پلان شهر کابل جدید از سوی رهبر طالبان تأیید شده و پلان ساختاری آن نیز به امضای ملا محمد حسن آخوند، رئیسالوزرای حکومت، رسیده است. محمد کمال افغان، سخنگوی وزارت شهرسازی و مسکن طالبان، این اقدام را «ارزشمندترین گام برای آبادی و پیشرفت کابل» توصیف کرده است.
وزارت شهرسازی اعلام کرده که چهار شرکت خصوصی برای کار عملی در ساحات دهسبز و باریکآب گماشته شدهاند. بر اساس این طرح، از هر شرکت خواسته شده ۲۰۰ هکتار زمین را برای سرمایهگذاری در کابل جدید آماده کند؛ اقدامی که نشاندهنده حرکت از فاز نظری به مرحله عملی است.
جزئیات کلیدی؛ کابل جدید چگونه ساخته میشود؟
ماستر پلان شهر کابل جدید بر توسعه معیاری و مرحلهای تأکید دارد. یکی از مهمترین محورهای آن، سرک استراتژیک کابل – بگرام است که بهعنوان شریان حیاتی کابل جدید تعریف شده است. عرض مجموعی این سرک ۱۵۰ متر در نظر گرفته شده که ۱۰۰ متر آن به مسیر ترانسپورتی و ۵۰ متر دیگر به ساحات سبز اختصاص دارد.
این رویکرد، علاوه بر بهبود ترانسپورت، به زیباسازی شهری و حفاظت از محیط زیست کمک میکند. در چارچوب این ماستر پلان، پلانهای تفصیلی پس از بررسی فنی، بهصورت رسمی از سوی وزیر شهرسازی و مسکن منظور میشوند تا از تکرار بینظمیهای گذشته جلوگیری شود.
فواید ماستر پلان شهر کابل جدید؛ فراتر از یک پروژه عمرانی
اجرای ماستر پلان شهر کابل جدید میتواند پیامدهای گستردهای برای پایتخت افغانستان داشته باشد. نخست، این طرح به توسعه منظم شهری کمک میکند و مناطق محرومی مانند حواشی از جمله غرب کابل (دشت برچی)، تعیین تکلیف میشوند. همچنین جلوی گسترش غیرقانونی شهر گرفته میشود و شهر کابل بر اساس یک استاندارد گسترش مییابد. دوم، با انتقال بخشی از جمعیت و فعالیتها به کابل جدید از جمله منطقه ده سبز، فشار از کابل فعلی برداشته میشود.
از منظر اقتصادی، ایجاد کابل جدید فرصتهای سرمایهگذاری، اشتغالزایی و رشد سکتور خصوصی را فراهم میکند. از نظر اجتماعی، کیفیت زندگی شهروندان با دسترسی بهتر به خدمات شهری، فضای سبز و ترانسپورت بهبود مییابد. همچنین، مدیریت منابع آب و کاهش آلودگی محیط زیست از دیگر دستاوردهای بالقوه این طرح است.
مطالب مرتبط
چهره جدید غرب کابل در حکومت طالبان
تأثیر جنگ بر توسعه شهری در افغانستان
کابل جدید؛ آزمونی برای حاکمیت و آینده شهرسازی
ماستر پلان شهر کابل جدید اکنون در نقطهای قرار دارد که میتواند به یک موفقیت تاریخی یا یک فرصت از دسترفته دیگر بدل شود. تفاوت اینبار در اراده سیاسی و ساختار قدرت است؛ جایی که طالبان ادعا میکنند میتوانند بدون فشار زورمندان و فساد گذشته، این طرح را عملی کنند.
با این حال، موفقیت کابل جدید تنها به تأیید رهبران وابسته نیست؛ شفافیت، مشارکت متخصصان، رعایت حقوق مردم و نظارت فنی تعیینکننده خواهند بود. اگر این اصول رعایت شود، ماستر پلان شهر کابل جدید میتواند آغاز فصل تازهای در تاریخ پایتخت افغانستان باشد؛ فصلی که کابل را از آشفتگی به نظم، و از بقا به توسعه هدایت کند.
