بررسی تحولات افغانستان
عید 1405 افغانستان امسال در شرایطی خاص و متفاوت برگزار شد؛ تقارن عید فطر و نوروز، تحولات سیاسی و اجتماعی، و چالشهای اقتصادی باعث شدهاند که عید 1405 افغانستان به یکی از مهمترین مناسبتهای سال تبدیل شود. بررسی ابعاد مختلف عید 1405 افغانستان نشان میدهد که این رویداد نهتنها یک مناسبت مذهبی، بلکه بازتابی از وضعیت کلی جامعه افغانستان است؛ جایی که عید فطر و نوروز در کنار هم، معناهای عمیقتری به زندگی مردم بخشیدهاند.
اختلاف در اعلام روز نخست عید فطر
ستره محکمه (دادگاه عالی) حکومت طالبان، روز پنجشنبه ۲۸ حوت/اسفند را بهعنوان نخستین روز عید سعید فطر در افغانستان اعلام کرد. با وجود برگزاری نماز عید از سوی پیروان فقه حنفی و نهادهای رسمی حکومت طالبان، پیروان فقه جعفری بر اساس مبانی اصولی و فقهی خود، روز اول عید فطر را به روزهای جمعه و شنبه موکول کردند.
بر اساس گزارشها، هرچند شورای علمای اهل تشیع تلاش کرده بود این اختلاف فقهی را مدیریت کرده و از تبدیل آن به تنش سیاسی با حکومت جلوگیری کند، اما بنا به گزارشها در برخی مناطق، نهاد امر به معروف پیروان فقه جعفری را وادار به افطار کرده است. همچنین به افرادی که در روزهای جمعه و شنبه عید گرفته بودند، امسال اجازه برگزاری نماز عید در مساجد مربوط به اهل تشیع داده نشد.
این وضعیت بار دیگر نشان داد که اختلافات فقهی در افغانستان، در صورت نبود مدیریت مناسب، میتواند به چالشهای اجتماعی و حقوقی منجر شود.
تقارن عید فطر و نوروز 1405 افغانستان
همزمانی عید فطر و نوروز 1405 بهعنوان یک پدیده تقویمی کمنظیر، جلوهای ویژه به فضای عید در افغانستان بخشید. این تقارن باعث شد که ابعاد مذهبی و فرهنگی عید در کنار هم قرار گرفته و حالوهوای عمومی جامعه رنگی مضاعف بگیرد.
در فرهنگ افغانستان، عید فطر بیشتر با مناسک دینی، بهویژه برگزاری نماز عید و حضور در اماکن مذهبی همراه است و بهعنوان فرصتی برای تزکیه روح و صفای باطن تلقی میشود. در مقابل، نوروز نماد زایش دوباره طبیعت و تجدید حیات است و بیشتر در محیط خانه و طبیعت گرامی داشته میشود.
افغانستان بخشی جداییناپذیر از حوزه تمدنی نوروز به شمار میرود و پیشینه این جشن کهن در این سرزمین به دوران پیش از اسلام بازمیگردد. از اینرو، نوروز تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی، تاریخی و اجتماعی مردم افغانستان است که در طول قرنها، با وجود تغییر نظامهای سیاسی، تداوم یافته است.
تداوم ممنوعیت نوروز در افغانستان
با وجود آنکه آغاز سال خورشیدی در افغانستان همواره با نوروز همراه بوده است، اکنون پنج سال متوالی است که این جشن در دوره حاکمیت طالبان از تقویم رسمی کشور حذف شده است.
با این حال، شواهد میدانی و بازتابهای اجتماعی نشان میدهد که نوروز 1405 همچنان در میان مردم زنده است و در قالبهای غیررسمی ادامه دارد.
در گذشته، نوروز با آیینهای عمومی گستردهای همراه بود. از جمله مهمترین آنها میتوان به مراسم «جهنده بالا» در مزار شریف، در جوار روضه شریف، اشاره کرد؛ آیینی نمادین که با برافراشتن پرچم و حضور گسترده مردم برگزار میشد. همچنین زیارتگاه کارته سخی در کابل از دیگر مراکز مهم این مراسم بود.
در شرایط کنونی، این آیینها اجازه برگزاری رسمی ندارند و عملاً متوقف شدهاند. در نتیجه، عید نوروز از یک جشن عمومی و آیینی به تجربهای عمدتاً خصوصی و خانوادگی تبدیل شده است.
استمرار سنتها در زندگی روزمره
با وجود محدودیتها، مردم افغانستان همچنان نوروز را در خانهها و فضاهای نیمهخصوصی گرامی میدارند.
از جمله مهمترین جلوههای این تداوم میتوان به گستردن سفره هفتسین یا هفتمیوه، دید و بازدید از خویشاوندان و رفتن به طبیعت و تفرجگاهها، بهویژه در روزهای آغازین بهار اشاره کرد.
این رفتارها نشان میدهد که نوروز، حتی در غیاب رسمیت حکومتی، همچنان در لایههای عمیق فرهنگ اجتماعی حضور دارد.
در سالهای اخیر، شبکههای اجتماعی نیز به یکی از مهمترین بسترهای بازنمایی نوروز تبدیل شدهاند. کاربران افغان با انتشار تصاویر و ویدیوهایی از سفرهها، مراسم خانوادگی و طبیعتگردی، بر تداوم این سنت تأکید میکنند. این پدیده را میتوان نوعی مقاومت فرهنگی نرم در برابر محدودیتهای رسمی تلقی کرد.
در مجموع، عید نوروز اگرچه از سطح رسمی حذف شده، اما در سطح اجتماعی همچنان زنده و پویا باقی مانده و بهعنوان یک سرمایه فرهنگی مردمی بازتولید میشود.
تامین امنیت در روزهای عید 1405افغانستان
افغانستان در دو دهه نظام جمهوریت بهندرت عیدی آرام و عاری از نگرانیهای امنیتی، بهویژه حملات انتحاری و انفجارها را تجربه کرده بود.
در دوره حاکمیت طالبان، با وجود محدودیتهای اجتماعی، امنیت بهویژه در شهر کابل برقرار شده است. تأمین امنیت در مناسبتهای دینی و فرهنگی را میتوان از جمله دستاوردهای این دوره دانست. عید فطر و نوروز امسال نیز بدون وقوع رویدادهای امنیتی گسترده سپری شد.
با این حال، فضای عمومی کشور همچنان تحت تأثیر تحولات منطقهای قرار دارد. در هفتههای اخیر، حملات و بمبارانهای پاکستان در مناطق مرزی و نیز شهر کابل منجر به تلفات غیرنظامیان شده است. با آنکه گزارشهایی از توافق بر سر آتشبس موقت به مناسبت عید فطر منتشر شده بود، اما حکومت طالبان طرف پاکستانی را به نقش آتش بس متهم کرده است.
از سوی دیگر، در شهر کابل، آلودگی صوتی ناشی از استفاده گسترده از ترقه و آتشبازی در شب و روزهای عید 1405 افغانستان، به یک چالش جدی برای شهروندان تبدیل شده است. نبود مدیریت و نظارت مؤثر بر این پدیده علاوه بر سلب آرامش عمومی، خطراتی چون آتشسوزی، آسیبهای جسمی و مزاحمتهای شهری را افزایش داده است. حکومت طالبان بر این پدیده و رفتار اجتماعی، ممنوعیت اعلام نکرده است.
سایه مشکلات معیشتی بر عید
اقتصاد افغانستان در سالهای اخیر با چالشهای جدی مواجه بوده است. بازار کشور بهطور سنتی وابسته به واردات، بهویژه از پاکستان و ایران، بوده است.
در ماههای اخیر، با مسدود شدن مسیرهای تجاری با پاکستان، بسیاری از کالاها از مسیرهای جایگزین و با هزینههای بالاتر وارد میشوند. این موضوع به افزایش قابل توجه قیمتها انجامیده است. برای نمونه، قیمت برنج نسبت به عید سال گذشته تقریباً دو برابر شده و سیبزمینی نیز افزایش مشابهی را تجربه کرده است.
همچنین تحولات منطقهای، از جمله جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران، بر بازار افغانستان بهویژه در حوزه انرژی تأثیر منفی گذاشته است.
با توجه به سنتهای اجتماعی افغانستان، در روزهای عید فطر و نوروز خانوادهها معمولاً با صرف غذاهای مشترک و پذیرایی از مهمانان، این مناسبت را گرامی میدارند. اما افزایش قیمت مواد غذایی، فشار مضاعفی بر اقشار آسیبپذیر وارد کرده و توانایی بسیاری از خانوادهها را برای برگزاری مناسب عید کاهش داده است.
مطالب مرتبط
سنتهای مردم افغانستان در عید فطر
نگاهی به نوروز در افغانستان
عید و همدلی اجتماعی
عید 1405 افغانستان، فراتر از یک مناسبت دینی، بستری مهم برای تقویت همبستگی و انسجام اجتماعی است.
در کنار دید و بازدیدهای عمومی، برخی سنتهای خاص در این ایام از جمله، دیدار با خانوادههایی که در طول سال گذشته داغدار شدهاند، عیادت از بیماران و دلجویی از خانوادههای آنان و نیز کمک به نیازمندان و تقویت روحیه همدلی در روزهای عید در افغانستان اهمیت ویژه دارند. از مهمترین کارکردهای اجتماعی عید در افغانستان، میتوان به ایجاد فرصت برای آشتی، رفع کدورتها و گذشت از اختلافات اشاره کرد. بر اساس برخی رسوم، تداوم دلخوری میان آشنایان نباید از یک سال فراتر رود و عید بهترین زمان برای پایان دادن به این کدورتها است.
در جامعهای که دههها با جنگ و ناامنی مواجه بوده، این مناسبتها نقش مهمی در بازسازی روابط اجتماعی و تقویت سرمایه اجتماعی ایفا میکنند.
با این حال، افزایش رفتوآمدها در شهرهایی مانند کابل که از زیرساختهای مناسب شهری و سیستم حملونقل عمومی کارآمد برخوردار نیستند، به بروز ترافیک سنگین و ازدحام گسترده منجر میشود. امسال نیز با تقارن دو عید فطر و نوروز 1405 در افغانستان، میزان دید و بازدیدها و بهتبع آن، شلوغی شهر، بهویژه در مناطق پرجمعیتی مانند غرب کابل و دشت برچی، بهطور قابل توجهی افزایش یافته بود.
