بررسی تحولات افغانستان
پهپادهای آمریکایی در افغانستان بار دیگر آسمان این کشور را به کانون توجه امنیتی و سیاسی منطقه تبدیل کردهاند. گزارشهای مکرر از گشتزنی پهپادهای آمریکایی و سقوط اخیر یک پهپاد پیشرفته MQ-9 Reaper در ولایت میدان وردک نشان میدهد که اگرچه طالبان توانستهاند کنترل قلمرو زمینی افغانستان را تا حد زیادی تثبیت کنند، اما حاکمیت بر حریم هوایی افغانستان همچنان خارج از توان امارت اسلامی باقی مانده است. این خلأ، فضای افغانستان را به بستری مناسب برای پرواز و نظارت پهپادهای خارجی، بهویژه پهپادهای آمریکایی، تبدیل کرده است.
در حقوق بینالملل، حریم هوایی بخشی جداییناپذیر از حاکمیت دولتها محسوب میشود؛ اصلی که با گسترش صنعت هوانوردی در قرن بیستم تثبیت شد. با این حال، توسعه فناوریهای بدون سرنشین و افزایش استفاده از پهپادهای نظامی، بهویژه در افغانستان، این اصل کلاسیک را با چالشهای تازهای مواجه کرده است؛ چالشهایی که در کشورهایی با ظرفیت محدود کنترل هوایی، پیامدهای امنیتی و سیاسی پررنگتری به همراه دارد.
نقش پهپادهای آمریکایی در جنگ افغانستان
پهپادها بهدلیل برخی مشخصات از جمله اندازه کوچک، قابلیت پرواز در ارتفاع بالا و در برخی مدلها کاهش محسوس صدا، شناسایی و رهگیری را برای دولتهایی که فاقد سیستمهای پیشرفته راداریاند، دشوار ساختهاند. در جریان جنگ بیست ساله آمریکا در افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱)، پهپادها به یکی از ابزارهای کلیدی شناسایی و هدفگیری تبدیل شدند و نقش مهمی در فشار امنیتی بر طالبان ایفا کردند. فارغ از میزان دقیق تلفات، تردیدی وجود ندارد که حضور مداوم پهپادها، نوعی «برتری روانی و اطلاعاتی» برای آمریکا ایجاد کرده بود؛ برتری که توان تحرک و سازماندهی نیروهای طالبان را بهشدت محدود ساخته بود.
تداوم گشتزنی پهپادهای آمریکایی در افغانستان پس از تسلط طالبان
پس از تسلط طالبان بر افغانستان، امارت اسلامی موفق شده است کنترل قلمرو زمینی را ـ دستکم از منظر امنیت داخلی ـ بهگونهای نسبتاً یکپارچه اعمال کند. با این حال، حریم هوایی افغانستان همچنان خارج از توان حکومت طالبان باقی مانده است. فقدان شبکه راداری مؤثر، عدم وجود سیستم کنترل پرواز نظامی و عدم ظرفیت دفاع هوایی، خلأیی ایجاد کرده که عملاً فضای افغانستان را برای پرواز پهپادهای بیگانه باز گذاشته است. در چنین شرایطی گزارشهای متعدد از گشتزنی پهپادها در آسمان افغانستان منتشر شده و مقامات حکومت طالبان نیز بارها بهصورت رسمی از پرواز پهپادهای آمریکایی انتقاد کردهاند. هرچند بهصورت قطعی نمیتوان همه پروازها را به یک کشور نسبت داد، اما شواهد میدانی و عینی نشان میدهد که حضور پهپادهای آمریکایی محسوستر از سایر بازیگران منطقهای است.
سقوط اخیر یک پهپاد پیشرفته آمریکایی از نوع MQ-9 Reaper در ولایت میدان وردک، این مسئله را وارد مرحلهای حساستر کرد. پهپاد MQ-9 Reaper نهتنها یک پهپاد شناسایی، بلکه سکوی حملات دقیق و نماد راهبرد «جنگ از راه دور» آمریکا محسوب میشود. صرفنظر از اینکه سقوط این پهپاد ناشی از نقص فنی بوده یا نتیجه اقدام فعال، وجود لاشه یکی از پیشرفتهترین پهپادهای آمریکایی در خاک افغانستان پیامدهای چندلایهای دارد.
سقوط این پهپاد آمریکایی در افغانستان، از یکسو، خطر دسترسی بازیگران ثالث به فناوریهای حساس را افزایش میدهد و از سوی دیگر، بالقوه میتواند جایگاه چانهزنی حکومت طالبان را در تعاملات آینده با آمریکا تقویت کند. سکوت و کماهمیتنمایی این حادثه در گفتمان رسمی حکومت طالبان نیز خود پرسشبرانگیز است و نشان میدهد که امارت اسلامی ترجیح میدهد از برجستهسازی این موضوع طفره رود.
پهپادهای آمریکاییها در افغانستان بهدنبال چه هستند؟ 3 فرضیه
پرسش محوری این است آمریکا در شرایطی که طالبان را رسماً دشمن خود تعریف نمیکند، چرا همچنان پهپادهای نظامیاش را به آسمان افغانستان میفرستد؟ در این زمینه میتوان چند فرضیه ارائه داد.
فرضیه اول که معمول و رایج میباشد، این است که مأموریت پهپادهای آمریکایی در افغانستان انجام ماموریت ضدتروریسم و هدفگیری داعش و القاعده میباشد. با این حال، کارنامه عملی آمریکا پس از خروج از افغانستان این فرضیه را تضعیف میکند؛ زیرا در چهار سال گذشته بهجز عملیاتی که منجر به کشتهشدن ایمن الظواهری رهبر شبکه القاعده در کابل شد، هیچ حمله پهپادی دیگری گزارش نشده است. این شکاف میان اطلاعات و اقدام همچنان که ذکر شده فرضیه اول را تضعیف میکند.
فرضیه دوم درباره حضور پهپادهای آمریکایی در افغانستان این است که این پهپادها بهعنوان ابزار نمایش حضور در افغانستان است. این نمایش حضور پیامی برای بازیگران دولتی و غیردولتی دارد؛ حکومت طالبان، کشورهای منطقه و گروههای تروریستی مخاطبان این پیام هستند.
فرضیه سوم به سطح کلانتری از رقابتهای ژئوپولیتیک مربوط میشود. افغانستان در تقاطع منافع چین، روسیه، ایران و جنوب آسیا قرار دارد. برای آمریکا، نظارت بر تحرکات این بازیگران، بهویژه چین و روسیه، اهمیت راهبردی دارد. در چنین چارچوبی، پهپادها به عنوان کمهزینهترین و کمریسکترین ابزار برای اعمال نظارت و کنترل بهشمار میروند.
موارد مرتبط
توان پهپادی طالبان؛ از کوادکوپتر تا کامیکازه
بگرام؛ چالش جدید آمریکا و طالبان در معادلات ژئوپلیتیک منطقه
جمعبندی
گشتزنی پهپادهای آمریکایی در افغانستان جدا از دلایل پیدا و پنهان آن، نقض حق حاکمیتی افغانستان محسوب شده و به حیثیت و وجهه حکومت طالبان خدشه وارد میکند. سقوط یکی از پیشرفتهترینهای پهپادهای آمریکایی در خاک افغانستان بهرغم این که حکومت طالبان نوعی نادیدهانگاری اختیار کرده است، اما و اگرهایی زیادی را مطرح ساخته است.
برخی از سئوالات مطرح شده درباره سقوط پهپاد آمریکایی در خاک افغانستان عبارتند از: عامل سقوط پهپاد آمریکایی چه بوده است؟ آیا این پهپاد، سرنگون شده یا بر اثر نقص فنی سقوط کرده است؟ اگر پهپاد ساقط شده باشد دالی بر وجود قدرت بازدارندگی علیه آمریکا در افغانستان بوده و قدرت چانهزنی حکومت طالبان را معادلات بعدی در برابر آمریکا بیشتر میسازد.
نکته دیگری که پس از سقوط پهپاد مهم است، دستیابی به فناوری و اطلاعات موجود در آن است. بدون شک آمریکا به شدت نگران دستیابی دیگران به اطلاعات موجود درباره این پهپاد است. بری دیگران نگرانی عمیقی را به آمریکایی بهوجود میآورد.
