بررسی تحولات افغانستان
سقوط نظام جمهوریت در افغانستان و بازگشت طالبان به قدرت فقط تغییر یک حکومت نبود؛ بلکه آغاز مرحلهای تازه از بازآرایی قدرت در سطح داخلی و منطقهای بود. در این میان، مرکز پژوهشی و پالیسی لاجورد یولی بهعنوان به یکی از بازیگران اپوزیسیون نرم مخالفان طالبان تبدیل شده است که بهتازگی میزبان نشستی با عنوان «تحول سیاسی و نظم منطقه ای: افغانستان در چشمانداز ژئوپلیتیک در حال تغییر» بود. این مرکز صرفاً یک مرکز پژوهشی نیست، بلکه بخشی از پروژه بزرگتر بازآرایی قدرت در افغانستان است و به دنبال ساختن آلترناتیو سیاسی برای آینده افغانستان است؛ آلترناتیوی که در آن ترکتباران باید نقش مؤثرتری داشته باشند. فهم این مرکز بدون درک نقش ترکیه ممکن نیست، زیرا آنکارا تلاش میکند از مسیر نخبگان غیرطالبانی و عدمتا ترکتبار، نفوذ خود را در آینده سیاسی افغانستان تثبیت کند.
مرکز لاجورد یولی؛ مرکز پژوهشی یا پروژه بازآرایی قدرت؟
مرکز لاجورد یولی به ظاهر یک مرکز پژوهشی و تولید پالیسی است که بر تحلیل آینده افغانستان، نظم منطقهای، حقوق بشر و ساختار سیاسی پساطالبان تمرکز دارد اما در سطح عمیقتر، این نهاد را باید سکوی سیاسی نخبگان ترکتبار و نیروهای مخالف انحصار قدرت در افغانستان دانست. این مرکز بیش از آنکه صرفاً به پژوهش علمی بپردازد، در حال ساختن گفتمان سیاسی جایگزینی برای نظم طالبانی است.
یکی از مهمترین گزارههای فکری این مرکز آن است که بحران افغانستان فقط طالبان نیست، بلکه ساختار تاریخی تمرکز قدرت در کابل است. از نگاه این جریان، انحصار قدرت در دست یک محور محدود قومی و سیاسی، ریشه اصلی بیثباتی مزمن افغانستان است. به همین دلیل، مرکز لاجورد یولی بر ضرورت بازتعریف ساختار دولت تأکید میکند؛ نه صرفاً حذف طالبان.
این مرکز بهدنبال پاسخ به این پرسش کلیدی است که پس از طالبان چه باید کرد؟ پاسخ آن در مفاهیمی مانند نظام غیرمتمرکز، فدرالیسم نرم، توزیع عادلانه قدرت، بازنگری قانون اساسی، مشارکت واقعی زنان و تعریف دوباره دولت چندقومیتی دیده میشود. در این چارچوب، ترکتباران افغانستان بهویژه ازبکها و ترکمنها باید از حاشیه به متن سیاست منتقل شوند.
مرکز پژهشی و پالیسی لاجورد یولی (راه لاجورد) در واقع تلاش میکند یک آلترناتیو سیاسی برای آینده افغانستان بسازد؛ آلترناتیوی که نه بازگشت کامل به نظم جمهوری پیشین است و نه پذیرش نظم طالبانی. این همان نقطهای است که آن را از یک مرکز پژوهشی به یک پروژه سیاسی تبدیل میکند.
نقش ترکیه در ساخت اپوزیسیون نرم مخالفان طالبان
مرکز لاجورد یولی بدون فهم نقش ترکیه قابل تحلیل نیست. ترکیه در سالهای پس از بازگشت طالبان تلاش کرده است جایگاه خود را در معادلات افغانستان بازتعریف کند. در شرایطی که قطر میزبان مذاکرات طالبان شد، پاکستان نفوذ امنیتی خود را حفظ کرد و ایران مسیر مستقل خود را دنبال کرد، آنکارا کوشید از مسیر نخبگان غیرطالبانی (بهویژه ترکتباران) و شبکههای دیاسپورای افغانستان نفوذ خود را تثبیت کند.
ترکیه بهویژه بر جوامع ترکتبار افغانستان تمرکز دارد. پیوند تاریخی، زبانی و هویتی میان آنکارا و ازبیکها و ترکمنهای افغانستان، بستر مهمی برای این نفوذ فراهم کرده است. روابط قدیمی با چهرههایی مانند عبدالرشید دوستم، بخشی از همین پیوند تاریخی است. هرچند مرکز لاجورد یولی مستقیماً وابسته به این چهرهها تعریف نمیشود، اما در همان فضای سیاسی حرکت میکند که بر افزایش سهم سیاسی ترکتباران تأکید دارد.
آنکارا بهخوبی میداند که نفوذ در افغانستان فقط از مسیر طالبان ممکن نیست. به همین دلیل، ترکیه تلاش میکند از طریق نخبگان غیرطالبانی، دانشگاهیان، فعالان مدنی و مراکزی مانند مرکز لاجورد یولی، برای آینده پساطالبان نیز جایگاه خود را محفوظ نگه دارد. این همان چیزی است که میتوان آن را «اپوزیسیون نرم» نامید؛ اپوزیسیونی که ابزارش نه جنگ، بلکه تولید پالیسی، مشروعیت بینالمللی و لابی سیاسی است.
نشستهای این مرکز در آنکارا و استانبول نیز اتفاقی نیست. ترکیه در حال تبدیل شدن به پایتخت اپوزیسیون نرم افغانستان است. این برای آنکارا مطلوبتر از میزبانی اپوزیسیون مسلح است، زیرا امکان مدیریت سیاسی و دیپلماتیک بیشتری فراهم میکند.
فدرالیسم، ترکتباران و سیاست پانترکیسم نرم
یکی از مهمترین اهداف فکری مرکز لاجورد یولی، طرح دوباره بحث نظام غیرمتمرکز در افغانستان است. این موضوع در بسیاری از تحلیلها با مفهوم فدرالیسم گره میخورد. هرچند واژه فدرالیسم در فضای سیاسی افغانستان حساسیتبرانگیز است، اما بخش مهمی از نخبگان نزدیک به مرکز لاجورد یولی معتقدند بدون توزیع واقعی قدرت، بحران افغانستان تکرار خواهد شد.
در این نگاه، تمرکز قدرت در کابل نهتنها ناکارآمد، بلکه بازتولیدکننده حذف قومی است. از همین رو، فدرالیسم نرم یا اشکال مختلف عدم تمرکز، بهعنوان راهی برای تضمین مشارکت واقعی اقوام مختلف مطرح میشود. ترکتباران افغانستان در این مدل باید سهم مؤثرتری در تصمیمسازی سیاسی داشته باشند، نه صرفاً حضور نمادین در ساختار قدرت.
مطالب مرتبط
اهداف ترکیه در پذیرش سفیر حکومت طالبان
طالبان و ترکیه؛ نگاهی به سفر «ملا برادر» به آنکارا
در همین نقطه، نقش ترکیه پررنگتر میشود. سیاست پانترکیسم نرم یکی از اهداف مهم حمایت ترکیه از مرکز لاجورد یولی است. منظور از پانترکیسم نرم، نه پروژه کلاسیک ایدئولوژیک، بلکه شبکهسازی سیاسی، دانشگاهی، فرهنگی و نخبگانی میان جوامع ترکزبان است. ترکیه از طریق اندیشکدهها، نشستهای نخبگانی، دانشگاهها و حمایتهای شبکهای، تلاش میکند این پیوند را تقویت کند.
مرکز لاجورد یولی در همین چارچوب قابل فهم است؛ سکویی برای سازماندهی فکری و سیاسی ترکتباران افغانستان که بتواند در نظم آینده کشور سهم بیشتری مطالبه کند. این مرکز نه صرفاً یک نهاد علمی، بلکه بخشی از پروژه بزرگتر بازآرایی قدرت در افغانستان است؛ پروژهای که ترکیه در آن نقش تسهیلگر و حامی نرم را ایفا میکند.
در نهایت، پرسش اصلی درباره مرکز لاجورد یولی این نیست که آیا یک اندیشکده است یا نه، بلکه این است که این اندیشکده در خدمت چه پروژهای قرار دارد. شواهد نشان میدهد این مرکز در تقاطع سه عنصر اصلی قرار گرفته است: نفوذ ترکیه، سازماندهی مخالفان طالبان و ساختن آلترناتیو سیاسی برای افغانستان آینده. به همین دلیل، لاجورد یولی را باید بیش از یک مرکز پژوهشی، بخشی از مهندسی سیاسی آینده افغانستان دانست.
