بررسی تحولات افغانستان
رحلت آیت الله محمد اسحاق فیاض، یکی از برجستهترین مراجع تقلید شیعه در عصر حاضر، ضایعهای بزرگ برای جهان اسلام، حوزههای علمیه و میلیونها مقلد و علاقهمند به معارف اهل بیت (ع) به شمار میرود. نام آیت الله فیاض که اهل افغانستان بود، طی دهههای گذشته با علم، اجتهاد، تقوا و خدمت به مردم گره خورده بود و فقدان ایشان به ویژه برای مردم افغانستان یک ضایعه محسوب میشود.
زندگینامهای کوتاه از آیت الله فیاض
آیت الله فیاض از قوم هزاره در سال ۱۳۰۹ شمسی در قریه صوبه از توابع ولسوالی جاغوری ولایت غزنی در یک خانواده کشاورز متولد شد. زندگی خانوادگی وی ساده و همانند بسیاری از همقریهایهای ایشان مملو از دشواری بود. وی علوم قرآنی و معارف دینى را به همراه کتاب جامع المقدمات در مکتب خانه روستای محل سکونت فرا گرفت. سپس دروس مقدماتی حوزوی را در یک مدرسه علمیه محلی در ولایت غزنی آموخت و در سن 17 سالگی، برای ادامه تحصیل راهی مشهد شد. در مشهد، نزد اساتیدی از جمله ادیب مشهور محمدتقی ادیب نیشابوری تحصیل کرد.
پس از مدتی تحصیل در مشهد، راهی نجف اشرف در عراق شد و تحصیل نزد علمای برجسته حوزه نجف را شروع کرد. در سن 20 سالگی درس خارج فقه (بالاترین سطوح حوزوی) را آغاز کرد که نشانه نبوغ وی بود و به دلیل ذکاوت، مورد توجه اساتید خود قرار گرفت. وی 15 سال در محضر آیت الله خویی از بزرگترین مراجع علمی شیعیان تحصیل کرد و به مقام مرجعیت رسید. آیت الله سیستانی از بزرگترین علمای حوزه نجف، در مقدمه کتاب آیت الله محمد اسحاق فیاض، وی را «نور چشمم» خطاب کرده و نوشته است «از جمله کسانی که موفق به تربیت او شده ام ..، نور چشمم علّامه مدقق و فاضل شیخ محمد اسحاق فیاض (دامت تأییداته) است.» که رضایت کامل استاد از شاگرد را حکایت میکند.
آیت الله فیاض با پشتکار و استعداد کمنظیر خود توانست به یکی از برجستهترین فقیهان عصر تبدیل شود و بیش از بیست کتاب به زبان عربی در موضوعات گوناگون از جمله حقوق زنان، بانکداری اسلامی، حکومتداری اسلامی و طبابت مدرن تالیف کرد.
جایگاه علمی و مرجعیت آیت الله فیاض
وقتی از آیت الله محمد اسحاق فیاض سخن گفته میشود، در حقیقت از یکی از ستونهای علمی حوزه علمیه نجف یاد میشود. وی از معدود شخصیتهای افغانستانی است که از روستاهای دور افتاده افغانستان عازم نجف شد و به عالیترین مراتب اجتهاد رسید. درسهای فقه و اصول او سالها محل مراجعه طلاب و فضلای حوزه نجف بود و بسیاری از شاگردانش امروز از چهرههای شناختهشده علمی به شمار میروند.
ذکر این نکته لازم است که مرجعیت دینی تنها با دانش گسترده به دست نمیآید؛ بلکه نیازمند اعتماد عمومی، سلامت نفس و التزام عملی به آموزههای دینی است. آیت الله فیاض به دلیل برخورداری از این ویژگیها، نزد استادان سختگیر خود مانند آیت الله خویی و همچنین مردم محبوب شد و مقلدان زیادی به تقلید از وی روی آوردند.
ویژگی مهم دیگر مرجعیت آیتالله فیاض، این بود که بدون واهمه از دست دادن جایگاه خود، تلاش میکرد مسائل دینی را بر اساس مبانی علمی و فقهی بررسی و اعلام نظر کند. همین رویکرد موجب شد که جایگاه علمی و معنوی او در علما و مردم عادی بیش از پیش تقویت شود.
توجه سیاستمداران به جایگاه مرجعیت آیت الله فیاض
در جوامع اسلامی، مراجع تقلید علاوه بر نقش دینی، از نفوذ اجتماعی قابل توجهی نیز برخوردارند. به همین دلیل، شخصیتهایی مانند آیت الله فیاض همواره مورد توجه سیاستمداران و مسئولان کشورهای مختلف قرار داشتهاند.
این توجه اما نه به دلیل فعالیت سیاسی مستقیم ایشان، بلکه به سبب جایگاه والای مرجعیت و اعتماد گسترده مردم به او بود. بسیاری از شخصیتهای سیاسی و اجتماعی در زمان حیات ایشان با وی دیدار کرده و از دیدگاههای آیت الله فیاض درباره مسائل مهم بهره میگرفتند. روسای جمهور و نخست وزیران عراق و مقامات مختلف ایرانی در سفر به عراق دیدارهای مکرری با ایشان داشتند که حکایت از جایگاه مهم ایشان داشت.
مرجعیتی که بر پایه دانش و تقوا بنا شده باشد، طبیعی است که مورد توجه سیاستمداران نیز قرار گیرد؛ اما آنچه آیتالله فیاض را متمایز میکرد، حفظ استقلال و وقار مرجعیت بود.
علمآموزی و تقوا؛ رمز جایگاه رفیع آیت الله فیاض
شاید مهمترین ویژگی شخصیتی آیت الله محمد اسحاق فیاض را بتوان در دو واژه خلاصه کرد: «علم» و «تقوا». او عمر طولانی و پربرکت خود را صرف فراگیری دانش، تحقیق و تربیت شاگردان کرد. زندگی او نشان میدهد که دستیابی وی به این جایگاه بلند علمی، نتیجه دههها تلاش مستمر، مطالعه و مجاهدت علمی است.
در کنار دانش، تقوا نیز جایگاه ویژهای در زندگی او داشت. ساده زیستی، پرهیز از تجملگرایی، اهتمام به اخلاق اسلامی و دوری از خودنمایی از ویژگیهایی بود که بسیاری از نزدیکان و شاگردانش به آن اشاره کردهاند. همین پیوند میان علم و تقوا بود که به شخصیت او اعتبار و نفوذ معنوی بخشید.
در روزگاری که گاه شهرت و هیاهو جایگزین عمق علمی میشود، زندگی آیت الله فیاض یادآور این حقیقت است که ماندگاری واقعی از مسیر دانش، اخلاص و خدمت به مردم حاصل میشود. او نه با شعار، بلکه با دهها سال تدریس و پژوهش توانست به یکی از مراجع بزرگ شیعه تبدیل شود.
اعتقاد آیت الله فیاض به برادری و تفاهم
آیت الله فیاض همانند مراجع برجسته شیعه بر برادری و تفاهم اعتقاد داشت. با رجوع به بخش استفتائات وبسایت ایشان این دیدگاه وی به خوبی مشخص میشود. نزار آمیدی، رئیس جمهور عراق در پیامی که به مناسبت رحلت آیت الله فیاض منتشر کرده، آورده است که آیتالله فیاض به دلیل خرد، اعتدال و حمایت راسخ از همزیستی، برادری و تفاهم متقابل مورد احترام گسترده مردم عراق بود. او افزوده است که آیتالله فیاض زندگی خود را وقف تقویت ارزشهای اعتدالگرایی، مدارا و تقوی کرد.
میراثی که باید سرمشق باشد
امروز که از آیت الله فیاض تجلیل میشود، مهمترین پرسش این است که چگونه میتوان راه و روش او را ادامه داد. ستایش یک شخصیت بزرگ تنها با بیان فضایل او کامل نمیشود؛ بلکه باید از زندگی او درس گرفت. آیت الله فیاض از نفاق، اختلافافکنی و تفرقهجویی به دور بود. او به جای ورود به نزاعهای بیثمر، مسیر خدمت به جامعه را در کسب دانش، آموزش و ترویج معارف دینی جستوجو میکرد. این روش میتواند الگویی ارزشمند برای نسل جوان، طلاب علوم دینی و همه کسانی باشد که به او ارادت دارند.
اگر قرار است یاد و نام این عالم برجسته زنده بماند، بهترین راه آن است که میراث فکری و اخلاقی او مورد توجه قرار گیرد. جامعه اسلامی بیش از هر زمان دیگری به دانش، اخلاق، اعتدال، گفتوگو و وحدت نیاز دارد؛ همان ارزشهایی که در سیره آیت الله فیاض مشاهده میشد.
مطالب مرتبط
رحمان بابا؛ شاعر اخلاق و عرفان در زبان پشتو
صالح محمد خلیق؛ نگاهی به زندگی و آثار شاعر بلخی
رحلت آیت الله محمد اسحاق فیاض پایان زندگی دنیوی اوست، اما آثار علمی، شاگردان، اندیشهها و خاطره خدماتش همچنان باقی خواهد ماند. نام او در تاریخ معاصر تشیع به عنوان عالمی وارسته، فقیهی برجسته و مرجعی متقی ثبت شده است؛ شخصیتی که راه خدمت به خلق را از مسیر علم و اخلاق برگزید و تا پایان عمر به آن وفادار ماند. بیتردید، بهترین بزرگداشت برای آیت الله فیاض آن است که دوستداران و ستایشگران او نیز همان مسیر را دنبال کنند؛ مسیری که بر پایه علمآموزی، تقوا، وحدت و خدمت به انسانها بنا شده است.
