بررسی تحولات افغانستان
تحولات ژئوپلیتیکی افغانستان پس از بازگشت طالبان به قدرت، تنها معادلات داخلی این کشور را تغییر نداد بلکه مسیرهای جدیدی برای رقابت قدرتهای منطقهای و فرامنطقهای ایجاد کرده است. در این میان، روسیه برخلاف دهههای گذشته، این بار تلاش کرده با مدلی متفاوت وارد تعامل با کابل شود؛ مدلی که نه فقط بر دیپلماسی رسمی کرملین، بلکه بر پارادیپلماسی استوار است. در مرکز این راهبرد، جمهوری تاتارستان قرار دارد؛ واحدی مسلماننشین در فدراسیون روسیه که طی دو سال اخیر به مهمترین کانال ارتباطی میان روسیه و طالبان تبدیل شده است. افزایش سفرهای متقابل، رشد تجارت، توسعه پروژههای صنعتی و حملونقلی و نقشآفرینی کازان فروم در تعاملات طالبان و روسیه نشان میدهد که روابط افغانستان و تاتارستان دیگر فقط یک همکاری اقتصادی محدود نیست، بلکه بخشی از بازآرایی ژئوپلیتیکی اوراسیا محسوب میشود.
تاتارستان؛ جمهوری مسلماننشین روسیه و دروازه ورود به افغانستان
تاتارستان یکی از مهمترین جمهوریهای فدرال روسیه است که در منطقه ولگا قرار دارد و مرکز آن شهر کازان، بهعنوان یکی از قطبهای اقتصادی، صنعتی و اسلامی روسیه شناخته میشود. این جمهوری با برخورداری از صنایع پیشرفته نفت، گاز، پتروشیمی، ماشینسازی و خودروسازی، نقش مهمی در اقتصاد روسیه دارد. کارخانه مشهور «کاماز» که از بزرگترین تولیدکنندگان کامیون در اوراسیاست، در تاتارستان مستقر است و طی سالهای اخیر به یکی از نمادهای همکاری صنعتی میان طالبان و روسیه تبدیل شده است.
روابط افغانستان و تاتارستان پس از بازگشت طالبان به قدرت به شکل محسوسی گسترش یافت. شرکتهای تاتارستانی حتی پیش از آنکه روسیه بهصورت رسمی طالبان را به رسمیت بشناسد، وارد بازار افغانستان شدند. این موضوع بیانگر آن است که کازان نقش کانال غیررسمی مسکو برای تعامل با طالبان را ایفا کرده و همچنان به این نقش ادامه میدهد.
پس از به قدرت رسیدن طالبان در مرداد 1400، روسیه نخستین کشوری بود که دفتر نمایندگی تجاری خود را در کابل افتتاح کرد؛ دفتری که وابسته به بنیاد خیریه و میهنپرستانه مسلمانان روسیه مستقر در کازان بود. این اقدام، اهمیت ویژه تاتارستان در سیاست افغانستانی روسیه را آشکار کرد.
طی پنج سال گذشته مقامات حکومت طالبان و تاتارستان سفرهای متعددی به کازان و کابل داشتهاند. اردیبهشت 1404، ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی نخستوزیر حکومت طالبان، در رأس هیئتی بلندپایه به کازان سفر کرد و با رستم مینیخانوف، رئیسجمهور تاتارستان، و مقامات فدرال روسیه دیدار کرد. در این سفر پنج تفاهمنامه در زمینههای ترانسپورت، ترانزیت، توسعه تجارت و همکاری سکتورهای خصوصی بین کابل و مقامات تاتارستان امضا شد. چند ماه بعد نیز اولگ کوروبچنکو، معاون نخستوزیر تاتارستان، در رأس هیئتی اقتصادی و صنعتی راهی کابل شد؛ سفری که نخستین حضور رسمی یک هیئت منطقهای روسیه با این سطح از جایگاه سیاسی در افغانستان پس از ۲۰۲۱ بود.
نقش کازان فروم در روابط روسیه و طالبان
نقش تاتارستان در سیاست روسیه نسبت به افغانستان، تنها به تجارت محدود نمیشود. مسکو در عمل بخشی از راهبرد تعامل با طالبان را از طریق پارادیپلماسی به کازان واگذار کرده است. پارادیپلماسی به معنای استفاده از بازیگران زیرملی و منطقهای برای پیشبرد اهداف سیاست خارجی است؛ مدلی که روسیه اکنون در قبال افغانستان بهکار گرفته است.
تاتارستان برای ایفای این نقش چند مزیت مهم دارد. نخست، هویت اسلامی این جمهوری است که امکان ارتباط نرمتر و کمهزینهتر با طالبان را فراهم میکند. دوم، سابقه تاریخی حضور تاتارها در شمال افغانستان و وجود جامعهای از افغانهای تاتارتبار در ولایتهایی مانند بلخ، بغلان و سمنگان است. سوم، ظرفیت صنعتی و اقتصادی تاتارستان است که آن را به شریکی جذاب برای کابل تبدیل میکند.
اما مهمترین ابزار این پاردیپلماسی روسیه، «کازان فروم» است. نشست «روسیه–جهان اسلام: کازان فروم» از 3 سال پیش جایگاه رسمی فدرال یافته و به مهمترین سکوی تعامل روسیه و طالبان تبدیل شده است. در شرایطی که بسیاری از کشورهای جهان همچنان تعامل محدودی با طالبان دارند، کازان فروم به یکی از معدود مجامع بینالمللی تبدیل شده که مقامات حکومت طالبان در آن حضور رسمی پیدا میکنند.
در جریان کازان فروم، مذاکرات گستردهای میان طالبان، مقامات روسیه و هیئتهای اقتصادی تاتارستان شکل گرفته است. توافقات مربوط به تجارت حلال، انرژی، استخراج معادن، حملونقل و پروژههای صنعتی عمدتا در همین بستر انجام شدهاند. برای مثال، در سال 1404 یادداشت تفاهمهایی درباره اکتشاف و استخراج نفت و گاز افغانستان میان طالبان و شرکتهای تاتارستانی امضا شد. همچنین طالبان از شرکتهای تاتارستانی برای مشارکت در پروژه انتقال آب پنجشیر به کابل دعوت کردند.
کازان فروم ۲۰۲۶ نیز قرار است میزبان توافقات مهمتری باشد؛ از جمله امضای توافق کریدور حملونقل سهجانبه تاتارستان–ترکمنستان–افغانستان. این پروژه میتواند جایگاه کازان را از یک سکوی دیپلماتیک به یک گره ژئوپلیتیکی در تجارت اوراسیا ارتقا دهد.
چرا طالبان به تاتارستان روی خوش نشان میدهد؟
روابط افغانستان و تاتارستان تنها ناشی از علاقه روسیه نیست؛ طالبان نیز دلایل متعددی برای استقبال از این همکاری دارند. نخستین دلیل، هویت اسلامی کازان است. برای طالبان، تعامل با یک جمهوری مسلماننشین روسیه، از نظر نمادین و سیاسی، بسیار آسانتر و کم هزینهتر از تعامل مستقیم با ساختار پیچیده مسکو است.
دومین عامل، حمایت و تأیید روسیه است. حکومت طالبان دریافته است که کازان بدون چراغ سبز کرملین قادر به ایفای چنین نقشی نیست. بنابراین، همکاری با کازان در واقع مسیری غیرمستقیم برای نزدیکی بیشتر به روسیه و کسب مشروعیت بینالمللی محسوب میشود.
عامل سوم، تلاش طالبان برای گشودن مسیرهای تجاری شمالی است. بستهشدن مکرر مرزهای پاکستان، محدودیتهای ترانزیتی اسلامآباد و تنشهای امنیتی میان دو کشور، کابل را وادار کرده مسیرهای شمالی را جدیتر دنبال کند. در چنین شرایطی، تاتارستان و روسیه میتوانند بخشی از خلأ ناشی از محدودشدن تجارت افغانستان با پاکستان را پر کنند.
همچنین طالبان بهخوبی میدانند که روسیه برای رقابت با چین، ترکیه و کشورهای عربی در افغانستان نیازمند حضور اقتصادی فعالتر است و کازان بهترین ابزار این حضور محسوب میشود. به همین دلیل، کابل از سرمایهگذاری شرکتهای تاتارستانی در حوزه انرژی، معادن و حملونقل استقبال کرده است.
نقش تجارت افغانستان و تاتارستان بر آینده راهآهن ترانس افغان
یکی از مهمترین ابعاد روابط کابل و کازان، مسئله کریدورهای حملونقلی است. روسیه برای اتصال تاتارستان به افغانستان و جنوب آسیا دو مسیر اصلی در اختیار دارد.
مسیر نخست، دالان ازبکستان است که از ترمذ آغاز شده و از طریق مزارشریف و گذرگاه سالنگ به کابل و سپس جنوب آسیا میرسد. این مسیر همان پروژه مشهور راهآهن ترانس افغان یا «دالان کابل» است که ازبکستان بهشدت آن را دنبال میکند.
مسیر دوم، گزینه قزاقستان–ترکمنستان–افغانستان است که از غرب افغانستان عبور میکند و از مسیر تورغندی–هرات–قندهار–اسپین بولدک به پاکستان متصل میشود. این مسیر که به «دالان قندهار» مشهور شده است، از نظر فنی سادهتر و از منظر امنیتی برای روسیه کمریسکتر به نظر میرسد. حکومت طالبان نیز به این مسیر بیشتر از «دالان کابل» متمایل است چرا که از مرکز قدرت طالبان یعنی قندهار عبور میکند و میتواند در کنار مولفه قدرت سیاسی، قدرت اقتصادی آن را نیز افزایش دهد.
توافق سهجانبه تاتارستان–ترکمنستان–افغانستان که قرار است در کازان فروم ۲۰۲۶ امضا شود، نشان میدهد مسکو بهدنبال فعالسازی همزمان هر دو مسیر است تا وابستگی خود را به یک کریدور کاهش دهد. این تنوعبخشی برای روسیه اهمیت ژئوپلیتیکی بالایی دارد؛ زیرا هم دسترسی به بازار افغانستان را تسهیل میکند و هم امکان اتصال به جنوب آسیا را فراهم میآورد.
اما همین مسئله میتواند آینده راهآهن ترانس افغان را نیز تحت تأثیر قرار دهد. اگر روسیه و تاتارستان سرمایهگذاری بیشتری بر مسیر ریلی غرب افغانستان و «دالان قندهار» انجام دهند، احتمال دارد وزن ژئوپلیتیکی پروژه ترانس افغان از «دالان کابل» به سمت «دالان قندهار» متمایل شود؛ مسیری که قزاقستان و ترکمنستان نیز به آن علاقه بیشتری دارند.
مطالب مرتبط
دلایل ژئواکونومیکی نزدیکی مسکو به طالبان
انتظارات متقابل روسیه و حکومت طالبان در پسا شناسایی
جمعبندی
شهر کازان و کازان فروم امروز به یکی از مهمترین ابزارهای روسیه برای بازگشت به افغانستان تبدیل شده است. ترکیب هویت اسلامی، ظرفیت صنعتی، جایگاه ژئوپلیتیکی و نقشآفرینی کازان فروم، این جمهوری را به پیشران دیپلماسی روسیه در قبال طالبان بدل کرده است.
روابط افغانستان و تاتارستان دیگر صرفاً یک همکاری اقتصادی محدود نیست، بلکه بخشی از رقابت بزرگتر بر سر آینده کریدورهای ترانزیتی اوراسیا محسوب میشود. روسیه از طریق کازان تلاش میکند حضور خود را در افغانستان تثبیت کند، بدون آنکه همه هزینههای سیاسی تعامل مستقیم را بپردازد.
در مقابل، طالبان نیز تاتارستان را پلی برای گسترش روابط با روسیه، کاهش وابستگی به پاکستان و ورود فعالتر به معادلات اقتصادی اوراسیا میبینند. به همین دلیل، آینده همکاریهای کازان و طالبان میتواند تأثیر مستقیمی بر مسیرهای ترانزیتی، پروژه راهآهن ترانس افغان و حتی موازنه ژئوپلیتیکی آسیای مرکزی داشته باشد.
