نویسنده: الف. عزیزی
داعش خراسان فقط طی ۲۱ روز مسئولیت هشت حمله را در پاکستان بر عهده گرفته است. این حملات در بازه زمانی ۱۱ مهر تا ۲ آبان (برابر با ۳ اکتبر تا ۲۴ اکتبر) انجام شده‌اند. با دقت بر اعلامیه‌های داعش درباره حملات این گروه در پاکستان، می‌توان دریافت که عمده عملیات‌های این گروه در ایالت خیبرپختونخوا و خاصتا معطوف به منطقه باجور این ایالت بوده است. این سوال اساسی مطرح است که چرا حملات داعش در پاکستان رشد یافته و چگونه می‌توان این رشد را تفسیر کرد؟ پاسخ به این پرسش، نیازمند شناخت از داعش، جغرافیای عملیاتی و شرایط امنیتی منطقه است.
اهداف حملات داعش در پاکستان
اهداف حملات داعش در پاکستان را می‌توان در سه دسته اصلی طبقه‌بندی کرد: نخست، نیروهای امنیتی و دولتی پاکستان، از جمله نظامیان، پلیس و مقام‌های محلی؛ دوم، فعالان و روحانیون رقیب مذهبی و سیاسی، به‌ویژه اعضا و هواداران جمعیت علمای اسلام شاخه فضل؛ و سوم، افرادی که داعش آنان را به همکاری با دستگاه‌های اطلاعاتی پاکستان متهم می‌کند. این تنوع اهداف نشان می‌دهد که حملات داعش در پاکستان فراتر از یک درگیری صرفاً امنیتی است و ابعاد سیاسی و مذهبی پیچیده‌ای دارد.
تفاوت داعش خراسان و داعش پاکستان
پس از آن که داعش خراسان عمدتا توسط اعضای جداشده از تحریک طالبان پاکستان تأسیس شد، در طول توسعه خود به تدریج با اختلافات درونی بر سر اولویت‌های عملیاتی مواجه شد؛ بخشی از اعضا با پیشینه پاکستانی، خواستار تمرکز بر عملیات در داخل پاکستان بودند در حالی که رهبری گروه تمایل داشت افغانستان را به عنوان صحنه اصلی عملیات در نظر بگیرد و به سمت اهداف جهانی‌تر حرکت کند.
این اختلاف نظر بر سر این که کجا بجنگیم، به طور فزاینده‌ای تشدید شد. در نهایت، در بهار ۱۳۹۸ (ماه می ۲۰۱۹)، «شورای مرکزی» داعش از طریق رسانه رسمی خود «اعماق» اعلام کرد که ولایت پاکستان (ISPP) را تأسیس می‌کند و آن را از داعش خراسان جدا می‌سازد؛ این تصمیم نشان‌دهنده مداخله و داوری مستقیم رهبری مرکزی داعش (با میانجی‌گری نمایندگان داعش از سوریه) در اختلافات شاخه خراسان بود و هدف آن کاهش تنش‌های درونی از طریق ارتقای بخش پاکستانی به یک «ولایت» مستقل بود.
پس از انشعاب، دو داعش در منطقه با تقسیم کار جغرافیایی مشخصی حضور یافتند: داعش خراسان (ISKP) مسئولیت اصلی عملیات در افغانستان و ایالت خیبرپختونخوا پاکستان را بر عهده گرفت زیرا این منطقه هسته تاریخی فعالیت این گروه است. در مقابل، داعش پاکستان (ISPP) مسئولیت عملیات در پنجاب، سند، بلوچستان، اسلام‌آباد و کشمیر را عهده‌دار شد.
چرا حملات داعش در پاکستان افزایش یافت؟
بر اساس گزارش‌ها و تحلیل‌های مبتنی بر شواهد، داعش خراسان بعد از فشار نظامی حکومت طالبان، برای بقای خود، اغلب فرماندهان و نیروهای خود را از افغانستان خارج کرد که بخشی از این نیروها به پاکستان منتقل شدند. طبق نظریه امنیتی «اثر جابه‌جایی»، داعش خراسان پس از این کوچ، ظرفیت عملیاتی خود را در بخشی از جغرافیای عملیات خود یعنی ایالت خیبرپختونخوا به نمایش گذاشته است. در این چارچوب، «کاهش حملات در افغانستان و افزایش حملات داعش در پاکستان» یک نتیجه قابل انتظار است.
شواهد میدانی به خوبی این فرضیه را ثابت می‌کند. آمار منتشر شده توسط مؤسسه صلح ایالات متحده به نقل از مجله هفتگی داعش «النبأ»، نشان می‌دهد که تعداد حملات در خیبرپختونخوا از ۷ مورد در سال ۲۰۱۹ (پیش از به قدرت رسیدن طالبان در افغانستان) به ۴۷ مورد در سال ۲۰۲۲ (آغاز فشار نظامی طالبان افغانستان بر داعش) افزایش یافت. این افزایش حملات داعش در پاکستان، با منطق «اثر جابه‌جایی» سازگار است. بنابراین، نمایش اخیر ظرفیت در منطقه باجور ایالت خیبرپختونخوا را می‌توان به عنوان یک واکنش تطبیقی در شرایط بقا درک کرد: داعش خراسان از دست دادن فضای عملیاتی در افغانستان را از طریق فعالیت‌های پرتکرار و کوچک‌مقیاس در پاکستان جبران می‌کند و بدین ترتیب موجودیت خود و توانایی تهدیدآفرینی را به نمایش می‌گذارد.
تاثیر نابسامانی امنیتی در پاکستان بر رشد حملات داعش
پاکستان در حال حاضر با بحران چندلایه امنیتی، سیاسی و اقتصادی دست و پنجه نرم می‌کند. تمرکز امنیتی دولت فدرال بیشتر بر مهار تحریک طالبان پاکستان (TTP) معطوف شده است و این تمرکز یک‌جانبه، فضای مانور را برای گروه‌های دیگر فراهم کرده است. تجربه تاریخی نشان می‌دهد که داعش معمولاً در جغرافیایی رشد می‌کند که دولت‌ها دچار بحران و ضعف ساختاری هستند؛ همان‌طور که در افغانستان دوره جمهوریت شاهد رشد این گروه بودیم. در پاکستان نیز، ضعف دولت مرکزی در کنترل کامل مناطق مرزی، وجود خلأهای امنیتی در کمربند قبیله‌ای و رقابت‌های سیاسی داخلی، زمین مساعدی برای رشد حملات داعش در پاکستان فراهم کرده است.
مطالب مرتبط
کوچ داعش خراسان از افغانستان به پاکستان
نقش جدید داعش خراسان در منطقه
جمع‌بندی
رشد حملات داعش در پاکستان و تمرکز آن بر ایالت خیبرپختونخوا، نتیجه مستقیم فشارهای نظامی بر داعش خراسان در افغانستان و اعمال نظریه «اثر جابه‌جایی» است. این گروه با انتقال بخشی از نیروهای خود به پاکستان، تلاش کرد موجودیت خود را حفظ کند و برای اثبات زنده بودن، در محیط مناسب منطقه باجور ایالت خیبر، دست به عملیات می‌زند. این تحول در خلا رخ نمی‌دهد؛ بحران‌های چندلایه امنیتی، سیاسی و اقتصادی در پاکستان و تمرکز صرف دولت بر تحریک طالبان پاکستان، بستر لازم را برای رشد حملات داعش در پاکستان فراهم کرده است. اگر دولت پاکستان به جای تمرکز صرف بر یک گروه، به سمت حل ریشه‌ای بحران‌های امنیتی و پر کردن خلأهای موجود در مناطق مرزی حرکت نکند، باید منتظر باشد که حملات داعش به سایر ایالت‌ها نیز سرایت کند.
نشانه‌هایی دیده می‌شود که پاکستان در حال مدیریت است تا حملات داعش خراسان مجددا به افغانستان بازگردد. این موضوع نگرانی‌های حکومت طالبان را برانگیخته است. گل حسن حسن، سفیر حکومت طالبان در کنفرانس امنیتی مشترک سازمان پیمان امنیت جمعی، جامعه کشورهای مستقل و سازمان همکاری شانگهای در مورد مسائل امنیتی آسیای میانه و افغانستان که در مسکو برگزار شد، اظهار داشت که پاکستان در تلاش است تا داعش را به داخل افغانستان منتقل کند.
الف. عزیزی؛ تحلیلگر مسائل امنیتی و سیاسی مستقر در کابل. عزیزی بر تحلیل تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان، ژئوپلیتیک منطقه و پویایی‌های در حال تحول آن تمرکز دارد. به درخواست نویسنده، هویت وی منتشر نمی‌شود.