نویسنده: مریم رحمتی
بررسی تحولات افغانستان
افتتاح فاز نخست کارخانه سیمان شوراندام در قندهار، بار دیگر موضوع توسعه صنعت سیمان افغانستان و تلاش برای افزایش تولید داخلی را به مرکز توجه آورده است. این کارخانه که با سرمایه‌گذاری بخش خصوصی احداث شده، در مرحله نخست ظرفیت تولید روزانه ۱۵۰۰ تن سیمان را دارد و قرار است پس از تکمیل مراحل توسعه، ظرفیت آن به ۵۰۰۰ تن در روز افزایش یابد.
افغانستان با برخورداری از ذخایر قابل توجه مواد معدنی مورد نیاز برای تولید سیمان و در اختیار داشتن بازار مصرف گسترده، ظرفیت مناسبی برای توسعه صنعت سیمان دارد. در سال‌های اخیر نیز مجموعه‌ای از طرح‌های سرمایه‌گذاری در چند ولایت این کشور مطرح شده که در صورت تکمیل و بهره‌برداری، می‌توانند ساختار تأمین سیمان در افغانستان را تغییر جدی دهند.
از این منظر، افتتاح کارخانه شوراندام را می‌توان بخشی از روند تلاش برای تقویت پایه‌های تولیدی اقتصاد افغانستان، کاهش وابستگی به واردات و ایجاد فرصت‌های جدید سرمایه‌گذاری و اشتغال ارزیابی کرد.
سرمایه‌گذاری کلان در صنعت سیمان افغانستان
در سال‌های اخیر، پروژه‌های متعددی تولید سیمان با مشارکت سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی در ولایت‌های مختلف افغانستان مطرح شده است. این پروژه‌ها از نظر حجم سرمایه‌گذاری و ظرفیت پیش‌بینی‌شده، می‌توانند در صورت تکمیل، تحول قابل توجهی در صنعت سیمان افغانستان ایجاد کنند.
نکته قابل توجه در این میان، مشارکت شرکت‌های داخلی در کنار سرمایه‌گذاران خارجی است. حضور سرمایه‌گذاران افغان، قطری، چینی و ترکی در طرح‌های مختلف، نشان می‌دهد که توسعه صنعت سیمان صرفاً به منابع مالی داخلی متکی نیست و تلاش‌هایی برای استفاده از سرمایه و تجربه فنی خارجی نیز صورت گرفته است.
البته ارقام اعلام‌شده برای سرمایه‌گذاری و ظرفیت تولید را نباید معادل سرمایه‌گذاری تحقق‌یافته یا تولید عملیاتی دانست. برخی از این پروژه‌ها در مراحل اولیه قرار دارند و ارزیابی میزان پیشرفت واقعی آن‌ها نیازمند بررسی جداگانه وضعیت تأمین مالی، عملیات ساختمانی و نصب تجهیزات است.
چرا تولید سیمان در افغانستان اهمیت دارد؟
افغانستان به دلیل نیازهای گسترده در حوزه بازسازی، توسعه زیرساخت‌ها و ساخت‌وساز، یکی از بازارهای مهم مصرف سیمان در منطقه به شمار می‌رود. احداث جاده‌ها، پل‌ها، ساختمان‌های مسکونی، تأسیسات صنعتی و پروژه‌های عمرانی، همگی به تأمین مستمر این محصول وابسته‌اند.
برآوردهای منتشرشده از سوی نهادهای اقتصادی افغانستان، نیاز سالانه این کشور به سیمان را حدود پنج تا هفت میلیون تن اعلام می‌کنند. چنین سطحی از تقاضا، در کنار وجود ذخایر مواد اولیه، زمینه مناسبی برای سرمایه‌گذاری در تولید سیمان داخلی فراهم کرده است.
توسعه صنعت سیمان افغانستان از چند جهت می‌تواند به اقتصاد این کشور کمک کند. نخست، کاهش وابستگی به واردات. افزایش تولید داخلی می‌تواند بخشی از نیاز بازار را تأمین کند و در نتیجه، هزینه واردات و خروج ارز را کاهش دهد. این موضوع به‌ویژه در شرایطی که تجارت خارجی افغانستان با محدودیت‌ها و نوسانات سیاسی و مرزی مواجه است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
دوم، ایجاد اشتغال و رونق اقتصادی. کارخانه‌های سیمان علاوه بر استخدام نیروی انسانی در بخش تولید، به فعالیت مجموعه‌ای از مشاغل وابسته در حوزه معدن، حمل‌ونقل، خدمات فنی و توزیع نیاز دارند. بنابراین، آثار اقتصادی این پروژه‌ها می‌تواند فراتر از محدوده محل احداث کارخانه باشد.
سوم، تقویت پروژه‌های عمرانی. دسترسی به سیمان تولید داخل، در صورت برخورداری از قیمت و کیفیت رقابتی، می‌تواند تأمین مصالح مورد نیاز پروژه‌های ساختمانی و زیربنایی را تسهیل کند.
به این ترتیب، سرمایه‌گذاری در صنعت سیمان را باید بخشی از تلاش برای ایجاد ظرفیت تولیدی پایدار و متنوع‌سازی اقتصاد افغانستان دانست؛ ظرفیتی که در صورت توسعه مناسب، می‌تواند به تقویت سایر بخش‌های اقتصادی نیز کمک کند.
واردات سیمان افغانستان؛ از وابستگی به پاکستان تا تنوع منابع تأمین
افغانستان بخش مهمی از سیمان مورد نیاز خود را از طریق واردات تأمین می‌کند. پاکستان، ایران و برخی کشورهای آسیای مرکزی از تأمین سیمان افغانستان بوده‌اند. در سال‌های اخیر و به‌ویژه در پی تنش‌های سیاسی و تجاری میان کابل و اسلام‌آباد، موضوع تنوع‌بخشی به منابع تأمین سیمان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در حال حاضر پاکستان از این روند حذف شده است حال آن که در گذشته، رتبه اول لیست صادرکنندگان سیمان به افغانستان، در انحصار پاکستان بود.
در چنین شرایطی، توسعه تولید داخلی می‌تواند علاوه بر کاهش وابستگی به واردات، قدرت مانور تجاری افغانستان را افزایش دهد. به عبارت دیگر، هر اندازه سهم تولیدکنندگان داخلی در بازار بیشتر شود، تأثیر اختلالات مرزی و محدودیت‌های تجاری بر تأمین این کالای اساسی نیز می‌تواند کاهش یابد.
با این حال، جایگزینی واردات با تولید داخلی فرآیندی تدریجی است. قیمت تمام‌شده، کیفیت محصول، ظرفیت واقعی کارخانه‌ها و هزینه انتقال سیمان به مراکز مصرف، تعیین می‌کند که تولیدکنندگان افغان تا چه اندازه توان رقابت با محصولات وارداتی را داشته باشند.
آیا افغانستان به خودکفایی در تولید سیمان می‌رسد؟
با توجه به نیاز سالانه پنج تا هفت میلیون تنی افغانستان به سیمان و پروژه‌های متعددی که برای افزایش تولید داخلی تعریف شده‌اند، چشم‌انداز توسعه این صنعت قابل توجه است.
برای نمونه، کارخانه شوراندام در ظرفیت نهایی روزانه پنج‌هزار تن، پروژه جوزجان سه‌هزار تن و طرح هرات نیز سه‌هزار تن ظرفیت تولید روزانه پیش‌بینی‌شده دارند. مجموع ظرفیت اسمی همین سه پروژه به حدود چهار میلیون تن در سال می‌رسد.
با تکمیل حدود هشت کارخانه در دست ساخت، افغانستان نه تنها قادر خواهد بود که میزان سیمان مورد نیاز داخل را تامین کند بلکه می‌تواند مازاد آن را صادر کند. بر همین اساس، عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاست‌الوزرا، در مراسم افتتاح کارخانه سیمان شوراندام قندهار اعلام کرد که حکومت تلاش دارد افغانستان را به تدریج از یک کشور مصرف‌کننده به کشوری تولیدکننده تبدیل کند و علاوه بر تامین نیازهای داخلی، مازاد آن را صادر کند.
با این حال، برای رسیدن افغانستان به خودکفایی در تامین سیمان، چند عامل اساسی نقش دارند. نخستین عامل انرژی می‌باشد. تولید سیمان به برق و سوخت پایدار و مقرون‌به‌صرفه نیاز دارد. هزینه بالای انرژی می‌تواند قیمت تمام‌شده محصول را افزایش دهد. دومین آن، زیرساخت حمل‌ونقل است. انتقال مواد اولیه به کارخانه‌ها و توزیع محصول در بازارهای داخلی، به شبکه جاده‌ای و حمل‌ونقل کارآمد وابسته است. سومین عامل، کیفیت و استاندارد سیمان تولید شده است. سیمان تولید داخل باید از نظر کیفیت و دوام توان رقابت با محصولات وارداتی را داشته باشد و چهارمین عامل، ثبات افغانستان می‌باشد. سرمایه‌گذار داخلی و خارجی در کشوری سرمایه‌گذاری می‌کند که ثبات در آن برقرار باشد و چشم‌انداز امنیتی و اقتصادی آن روشن باشد.
مطالب مرتبط
نفت و معدن؛ ستون‌های رشد اقتصادی افغانستان
نگاهی به پروژه‌های عمرانی در کابل
چشم‌انداز صنعت سیمان افغانستان
افتتاح کارخانه سیمان شوراندام قندهار را می‌توان یکی از تحولات مهم در روند توسعه صنایع تولیدی افغانستان ارزیابی کرد. هم‌زمانی این رویداد با پیشبرد طرح‌های مشابه در ولایت‌های دیگر، نشان می‌دهد که صنعت سیمان به یکی از حوزه‌های مورد توجه سرمایه‌گذاری در بخش معدن و تولید تبدیل شده است.
مزیت اصلی افغانستان در این حوزه، برخورداری هم‌زمان از ذخایر مواد اولیه و بازار مصرف قابل توجه است. اگر این دو ظرفیت با سرمایه‌گذاری پایدار، دسترسی به انرژی و زیرساخت‌های مناسب همراه شوند، صنعت سیمان می‌تواند به یکی از بخش‌های مؤثر در توسعه اقتصادی کشور تبدیل شود.
در مجموع، حکومت طالبان موفق شده است که اعتماد بخش خصوصی را در صنعت سیمان افغانستان به خوبی جلب کند. افتتاح خط تولید سیمان در ولایت پروان و اکنون افتتاح فاز اول کارخانه سیمان قندهار گام‌های اول روندی هستند که امید می‌رود به خودکفایی افغانستان در تولید سیمان منتج گردد.
مریم رحمتی؛ دانشجوی اقتصاد و کارشناس مسائل اقتصادی