نویسنده: ع. شکوری
توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان (حکومت طالبان) که در خرداد ۱۴۰۵ امضا شد، اکنون از مرحله اعلام همکاری دیپلماتیک فراتر رفته و موضوع چگونگی اجرای آن، بهویژه بازسازی تجهیزات نظامی روسی و شوروی سابق در افغانستان، اهمیت بیشتری پیدا کرده است. این توافقنامه چارچوبی برای همکاریهای نظامی ـ فنی میان روسیه و حکومت طالبان فراهم میکند؛ همکاریای که میتواند بخشهایی از تجهیزات زرهی، توپخانهای و هوایی بهجامانده از دوران شوروی و نظام جمهوریت را دربر بگیرد.
در این میان، نقش بلاروس در تعمیر هواپیماها، بالگردها و خودروهای زرهی و همچنین ظرفیت صنعتی تاتارستان در تأمین و بازسازی خودروهای نظامی، قابل توجه است. پرسش اصلی این است که توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان از چه مسیرهایی اجرا خواهد شد، چه تجهیزاتی در اولویت بازسازی قرار دارند و آیا همکاری با شرکتها و مراکز صنعتی روسیه، بلاروس و تاتارستان میتواند به احیای بخشی از توان نظامی حکومت طالبان منجر شود؟
از توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان چه میدانیم؟
ضمیر کابلوف، نماینده ویژه رئیسجمهور روسیه در امور افغانستان، درباره این توافقنامه به خبرگزاری ریانووستی گفته است که توافقنامه نظامی، «چارچوبی و عملی» است و بر اساس قوانین روسیه، هرگونه همکاری نظامی ـ فنی نیازمند یک چارچوب حقوقی مشخص است. به گفته وی، حکومت طالبان بیش از هر چیز به ترمیم و بازسازی انواع تجهیزات نظامی ساخت روسیه که در افغانستان موجود است، علاقهمند میباشد.
جزئیات توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان بهصورت عمومی منتشر نشده است؛ اما برخی منابع، اطلاعاتی درباره آن منتشر کردهاند که از سوی هیچ منبع مستقلی تأیید نشده است. بر اساس این منابع، متن توافق روسیه و طالبان به زبانهای روسی، پشتو و انگلیسی تنظیم شده و در صورت بروز اختلاف، متن انگلیسی آن ملاک خواهد بود. مسئولیت اجرای توافق بر عهده سرویس فدرال همکاریهای فنی ـ نظامی روسیه و وزارت دفاع ملی حکومت طالبان است. مدت اعتبار این توافق پنجساله است که قابل تمدید خواهد بود.
بر اساس این توافق، طرفین حق ندارند بدون کسب موافقت کتبی قبلی طرف دیگر، تسلیحات و تجهیزات نظامی، اسناد فنی مربوط به تولید آنها یا سایر محصولات نظامی را که در جریان همکاریهای فنی ـ نظامی دریافت یا خریداری کردهاند، به طرف ثالث منتقل کنند یا بفروشند.

روسیه چه تجهیزاتی را در افغانستان بازسازی خواهد کرد؟
هرچند حکومت طالبان بهشدت نیازمند و علاقمند به بازسازی نیروی هوایی و تجهیزات نظامی بهجامانده در افغانستان است اما روسیه بهخوبی درک میکند که بازسازی تسلیحات آمریکایی بهجامانده در افغانستان، عبور از خطوط قرمز واشنگتن است. بنابراین بعید است مسکو اقدام به بازسازی تسلیحات و تجهیزات آمریکایی کند. از این رو، همانطور که ضمیر کابلوف گفته است، مسکو فقط به بازسازی تجهیزات و تسلیحات روسی بهجامانده در افغانستان اقدام خواهد کرد.
درباره تسلیحات و ادوات نظامی روسی بهجامانده در افغانستان اطلاعات دقیقی در دسترس نیست؛ اما برخی رسانههای خارجی فهرستی از تجهیزات روسی باقیمانده در افغانستان که نیازمند تعمیر هستند، منتشر کردهاند. این فهرست شامل تجهیزات زرهی، توپخانهای، بالگردها و هواپیماهای نظامی است.
۱- تجهیزات زرهی و توپخانهای
• حدود ۳۰۰۰ دستگاه کامیون و خودروهای حمل تانک ساخت روسیه از نوع کاماز؛
• ۳۱ قبضه توپ خودکششی ۱۵۲ میلیمتری؛
• ۲۷ دستگاه سامانه موشکی چندگانه BM-21 گراد؛
• ۷۶ دستگاه خودروی زرهی شامل BTR-60، BTR-70، BMP-1، BMP-2 و تانکهای T-55 و T-62.
۲- تجهیزات هوایی
• ۱۱ فروند بالگرد ترابری Mi-8 و Mi-17؛
• چهار فروند بالگرد تهاجمی Mi-24؛
• ۱۲ فروند جنگنده از انواع MiG-21، MiG-23، Su-22 و Su-25؛
• سه فروند هواپیمای ترابری آنتونوف An-26.
چگونگی اجرای توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان
روسیه بهتنهایی وارد بازسازی تجهیزات و تسلیحات روسی باقیمانده در افغانستان نخواهد شد. بررسی تعاملات دیپلماتیک و رایزنیها نشان میدهد که کرملین اجرای برخی مفاد توافق نظامی با طالبان را به مسیرهای غیرمستقیم و واسطههای ثالث منتقل کرده است. در این میان، بلاروس و تاتارستان به دلیل برخورداری از ظرفیتهای صنعتی و ارتباطات سیاسی و اقتصادی با روسیه و افغانستان، اهمیت پیدا میکنند.
بلاروس؛ ظرفیت تعمیر و بازسازی تجهیزات نظامی روسی
بلاروس از زمان جمهوریت یکی از کشورهای تأمینکننده قطعات تجهیزات روسی در افغانستان بود. در دوران ریاستجمهوری اشرف غنی، زمانی که فشارهای آمریکا مانع انعقاد مستقیم قراردادهای افغانستان با بلاروس شد، هند هزینه تعمیر اساسی و تحویل چهار فروند بالگرد تهاجمی Mi-35 بلاروسی به افغانستان را تأمین کرد.
در زمان حاضر نیز روسیه با درک این ظرفیت بلاروس، آن را وارد ساختار دیپلماتیک خود در حوزه افغانستان کرده است. روسیه ابتدا نمایندگان بلاروس را به نشست «فرمت مسکو» دعوت کرد و زمینه مذاکرات کابل ـ مینسک را فراهم آورد. پس از آن، سرگئی لوکاشویچ، معاون وزیر خارجه بلاروس، میزبان هیئتی از حکومت طالبان در مینسک بود. چند ماه بعد، ماکسیم رژنکوف، وزیر خارجه بلاروس، با نورالدین عزیزی، وزیر صنعت و تجارت حکومت طالبان، در مینسک دیدار کرد و چند هفته بعد الکساندر اوگورودنیکوف، سفیر غیرمقیم بلاروس، استوارنامه خود را در کابل تقدیم کرد.
کارخانه ۱۴۰ بلاروس (140th Repair Plant) مستقر در شهر بوریسوف و شرکت بلاروسی Volatavto دو شرکتی هستند که در زمینه تعمیر و تأمین قطعات تانکها و بالگردهای روسی، خودروهای نظامی و سامانه موشکی چندگانه BM-21 گراد تجربه و تخصص دارند. بلاروس احتمالاً بخشی از اجرای توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان را بر عهده خواهد گرفت. ظرفیت تعمیر خودروهای زرهی و بالگردهای ساخت شوروی و همچنین تأمین قطعات تجهیزات نظامی، از جمله زمینههایی است که میتواند در همکاری کابل و مینسک مورد استفاده قرار گیرد.
تاتارستان؛ نقش صنعت کاماز در توافقنامه نظامی روسیه و طالبان
تاتارستان یکی از مهمترین جمهوریهای فدرال روسیه است که در منطقه ولگا قرار دارد و مرکز آن شهر کازان، بهعنوان یکی از قطبهای اقتصادی، صنعتی و اسلامی روسیه شناخته میشود. این جمهوری با برخورداری از صنایع پیشرفته نفت، گاز، پتروشیمی، ماشینسازی و خودروسازی، نقش مهمی در اقتصاد روسیه دارد.
ترکیب هویت اسلامی، ظرفیت صنعتی، جایگاه ژئوپلیتیکی و نقشآفرینی کازان فروم، این جمهوری را به یکی از مسیرهای دیپلماسی روسیه در قبال طالبان بدل کرده است. مسکو در عمل بخشی از راهبرد تعامل با طالبان را از طریق پارادیپلماسی به کازان واگذار کرده است.
کارخانه مشهور «کاماز» که از بزرگترین تولیدکنندگان کامیون در اوراسیاست، در تاتارستان مستقر است و طی سالهای اخیر به یکی از نمادهای همکاری صنعتی میان طالبان و روسیه تبدیل شده است. با توجه به وجود شمار زیادی از کامیونها و خودروهای نظامی کاماز در افغانستان، تاتارستان احتمالاً مأموریت بخشی از بازسازی خودروهای سنگین و تأمین قطعات مورد نیاز آنها را بر عهده خواهد داشت.
بازسازی جت آموزشی ـ تهاجمی در افغانستان؛ نشانهای از اجرای توافق؟
بهتازگی ویدئوهایی از پرواز یک جت بر فراز آسمان کابل در شبکههای اجتماعی منتشر شد که بعداً مشخص شد یک فروند جت از نوع Aero L-39 Albatros با شماره بدنه 005 است. این هواپیما، هرچند یک جت آموزشی است که برای آموزش خلبانها به کار میرود، ولی قابلیت حملات تهاجمی هوا به زمین را نیز دارد. این جت محصول چکسلاواکی است که در دهه ۱۹۶۰ میلادی ساخته شده است.
هرچند هیچ منبع رسمی این موضوع را ذکر نکرده، به نظر میرسد بازسازی این جت دومنظوره، حاصل توافقنامه نظامی ـ فنی روسیه و افغانستان باشد. این تحول از چند جهت مهم است؛ نخست آنکه پس از سالهای زیادی، نیروی هوایی افغانستان توانست بار دیگر با جت پرواز کند. در دوران جمهوریت که نیروی هوایی افغانستان احیا و تجهیز شد، نظامیان آمریکایی به دلیل ملاحظات امنیتی، حق پرواز با جت جنگی را به نیروهای افغان ندادند.
دوم، این بازسازی نشان میدهد که توافق نظامی طالبان و روسیه زودتر از انتظار وارد فاز عملیاتی شده است. سوم، این جت قابلیت حمله هوا به زمین را دارد و ممکن است در کنار فعالیت آموزشی، با تأمین سلاح، برای مبارزه با داعش و گروههای مسلح مخالف عملیاتی شود.
چهارم و مهمتر از همه اینکه بازسازی جت Aero L-39 Albatros احتمالاً حسابشده صورت گرفته است. با توجه به اینکه طبق ادعاهای مطرحشده، چند فروند جنگنده سوخو و میگ روسی در افغانستان وجود دارند، بازسازی این جت آموزشی با هدف آموزش خلبانان نیروهای هوایی حکومت طالبان صورت گرفته است تا بتوانند جنگندههای سوخو و میگ را پس از تعمیر، به پرواز درآورند.
در این صورت، این اقدام مقدمهای برای یک تحول بزرگ است و نیروهای هوایی حکومت طالبان در زمانی کوتاه به جتهای جنگنده مجهز خواهد شد.
مطالب مرتبط
تاتارستان و طالبان؛ کازان محور دیپلماسی روسیه در افغانستان
توافقنامه روسیه و طالبان؛ افغانستان و ادغام در معماری امنیتی منطقهای
جمعبندی
توافقنامه نظامی روسیه و افغانستان، چارچوب حقوقی همکاری دو طرف در زمینه تجهیزات و تسلیحات نظامی را فراهم کرده است. بر اساس اظهارات مقامهای روسی، تعمیر و بازسازی تجهیزات ساخت روسیه و شوروی سابق در افغانستان از محورهای اصلی این همکاری است. در این میان، ظرفیت صنعتی بلاروس در تعمیر بالگردها و خودروهای زرهی و توان تاتارستان در حوزه خودروهای سنگین و کاماز میتواند در اجرای بخشی از این همکاریها مورد استفاده قرار گیرد. در کنار این ظرفیتها، بازسازی و پرواز جت آموزشی L-39 در کابل نیز توجهها را به وضعیت نیروی هوایی طالبان و امکان احیای بخشی از توان هوایی افغانستان جلب کرده است.
ع. شکوری؛ تحلیلگر مسائل افغانستان مستقر در کابل.
