بررسی تحولات افغانستان
با آغاز ماه محرم 1405، فضای شهرهای مختلف افغانستان رنگ و بوی عاشورا به خود گرفته است. از کابل تا هرات، از بلخ تا بامیان و قندهار، شیعیان افغانستان با برگزاری مراسم عزاداری حضرت اباعبدالله الحسین (ع) یاد و خاطره حماسه جاودان کربلا را گرامی میدارند. حسینیهها، مساجد و مراکز مذهبی این روزها میزبان هزاران عزاداری هستند که برای تجدید بیعت با آرمانهای عاشورا و زنده نگه داشتن فرهنگ ایثار و شهادت گرد هم آمدهاند.
ماه محرم برای شیعیان افغانستان تنها یک مناسبت مذهبی نیست، بلکه فرصتی برای نمایش همبستگی اجتماعی، انسجام مذهبی و پایبندی به ارزشهایی است که در نهضت عاشورا متجلی شدهاند. به همین دلیل، با وجود محدودیتها و شرایط خاص سالهای اخیر، مراسمهای محرم همچنان با شور و شکوه فراوان برگزار میشود و مردم تلاش میکنند شعائر حسینی را با حفظ نظم و آرامش زنده نگه دارند.
طنین «یا حسین» در شهرهای افغانستان
محرم 1405 در افغانستان با حضور گسترده مردم در مجالس عزاداری آغاز شده است. در مناطق شیعهنشین، صدای نوحه و مرثیه در کوچهها و محلات به گوش میرسد و بسیاری از خانوادهها با برپایی مجالس خانگی یا حضور در حسینیهها، ارادت خود را به امام حسین (ع) و یاران وفادارش ابراز میکنند.
در کابل، هرات، بلخ، بامیان، دایکندی و دیگر مناطق شیعهنشین، مراسمهای عزاداری به صورت منظم در حال برگزاری است. پیر و جوان، زن و مرد، در کنار یکدیگر در این برنامهها شرکت میکنند و تلاش دارند پیام عاشورا را به نسلهای جدید منتقل کنند.
جوانان نقش پررنگی در مراسم محرم امسال دارند. بسیاری از آنان در برگزاری برنامههای فرهنگی، نظمدهی مراسمها، پذیرایی از عزاداران و اجرای برنامههای مذهبی مشارکت میکنند. حضور پرشور نسل جوان نشان میدهد که فرهنگ عاشورا همچنان جایگاه ویژهای در میان جامعه افغانستان دارد.
هفتم محرم و برگزاری آیین علمکشی
یکی از مهمترین مراسمهای محرم در افغانستان، آیین سنتی علمکشی است که هر سال در روز هفتم محرم برگزار میشود. این مراسم که به نام حضرت ابوالفضل العباس (ع)، علمدار کربلا، شناخته میشود از جایگاه ویژهای در میان مردم برخوردار است.
در محرم 1405 نیز مراسم علمکشی در بسیاری از شهرها و روستاهای افغانستان برگزار شد. عزاداران با حضور در حسینیهها و مساجد، یاد رشادتها و وفاداری حضرت عباس (ع) را گرامی داشتند. این مراسم علاوه بر جنبه مذهبی، بخشی از هویت فرهنگی شیعیان افغانستان نیز به شمار میرود و نسلهای مختلف در آن مشارکت میکنند.
در بسیاری از مناطق، برنامههای هفتم محرم با سخنرانیهای مذهبی، مرثیهسرایی و سینهزنی همراه بود و مردم تلاش کردند این سنت دیرینه را در چارچوب ضوابط موجود حفظ کنند.
نظم مثالزدنی عزاداران در محرم 1405
یکی از ویژگیهای قابل توجه محرم 1405 در افغانستان، نظم حاکم بر مراسمهای عزاداری است. مسئولان هیئتهای مذهبی، هیئت امنای مساجد، خادمان حسینیهها و گروههای مردمی از هفتهها قبل برای برگزاری مناسب مراسمها برنامهریزی کردهاند.
با وجود محدودیتهایی که طی سالهای اخیر بر برخی از برنامههای مذهبی اعمال شده، مراسمهای محرم بدون تنش و با هماهنگی کامل برگزار میشود. در بسیاری از مراکز مذهبی، تیمهای اجرایی وظیفه مدیریت جمعیت، هماهنگی برنامهها و حفظ نظم را بر عهده دارند.
این همکاری میان مردم و متولیان مذهبی سبب شده است که مراسمهای عزاداری در فضایی آرام و منظم برگزار شود. بسیاری از ناظران معتقدند نظم مردمی در برگزاری محرم امسال یکی از نقاط قوت مراسمهای عزاداری در افغانستان به شمار میرود.
امنیت؛ مهمترین دغدغه محرم در افغانستان
امنیت مراسمهای مذهبی همواره یکی از دغدغههای اصلی شیعیان افغانستان بوده است. در دو دهه گذشته، گروههای تروریستی به ویژه داعش خراسان بارها مراسمهای مذهبی، مساجد و اجتماعات شیعیان را هدف قرار دادهاند و صدها نفر در این حملات جان خود را از دست دادهاند.
به همین دلیل، با آغاز محرم 1405 توجه ویژهای به تأمین امنیت مراسمها شده است. وزارت کشور حکومت طالبان اعلام کرده بود که برای حفاظت از مراسمهای محرم تدابیر ویژهای اتخاذ شده و نیروهای امنیتی در مناطق مختلف مستقر شدهاند.
بر اساس گزارشهای میدانی، در بسیاری از شهرها نیروهای امنیتی در اطراف مساجد، حسینیهها و مراکز مذهبی حضور دارند و اقدامات پیشگیرانه برای جلوگیری از هرگونه تهدید امنیتی انجام شده است. این موضوع باعث شده بسیاری از شهروندان با اطمینان بیشتری در مراسمهای عزاداری شرکت کنند.
داعش خراسان و تهدیدی که مهار شده است
گروه داعش خراسان طی سالهای گذشته بارها مراسمهای محرم را هدف قرار داده بود. حملات این گروه به مساجد و تجمعات مذهبی شیعیان از خونبارترین رویدادهای امنیتی افغانستان به شمار میرود.
با این حال، در چند سال اخیر و پس از تشدید تدابیر امنیتی، حملات گسترده داعش علیه مراسمهای محرم متوقف شده است. بسیاری از شهروندان امیدوارند محرم 1405 نیز بدون حادثه امنیتی سپری شود و عزاداران بتوانند مراسمهای مذهبی خود را در آرامش برگزار کنند.
اگرچه نگرانیهای امنیتی همچنان وجود دارد، اما تجربه سالهای اخیر نشان داده است که سطح حفاظت از مراسمهای مذهبی نسبت به گذشته افزایش یافته و خطرات امنیتی تا حد زیادی کنترل شده است.
تعطیلی تلویزیون تمدن؛ مهمترین حاشیه محرم امسال
یکی از مهمترین رخدادهای محرم 1405 در افغانستان، توقف فعالیت تلویزیون تمدن بود. این شبکه خصوصی سالهاست در حوزه مسائل فرهنگی، اجتماعی و مذهبی فعالیت میکند و در میان بخش قابل توجهی از جامعه افغانستان، به ویژه شیعیان، مخاطبان فراوانی دارد.
ظهر روز هفتم محرم، مسئولان این شبکه اعلام کردند که فعالیت آن متوقف شده است. این اتفاق در شرایطی رخ داد که بسیاری از شهروندان در آستانه تاسوعا و عاشورا برای دنبال کردن برنامههای مذهبی و پوشش مراسمهای عزاداری از این رسانه استفاده میکردند.
تا زمان نگارش این گزارش، دلیل رسمی توقف فعالیت تلویزیون تمدن به صورت شفاف اعلام نشده است. از سال 1403 پروندهای در جریان است که گویا زمین مجموعه تلویزیون تمدن، دولتی است و نیز این مجموعه متعلق به حزب «حرکت اسلامی افغانستان» است. در حالی که طبق اظهارات صاحب امتیاز تلویزیون تمدن، اسناد خرید زمین به وزارت عدلیه تحویل داده شده و بنیانگذار این مجموعه یعنی آیت الله آصف محسنی در زمان تاسیس این تلویزیون نه تنها از ریاست حزب حرکت اسلامی استعفا داده بلکه از تمام فعالیتهای سیاسی کنارهگیری کرد.
تعطیلی تلویزیون تمدن آن هم در آستانه تاسوعا و عاشورای حسینی که مردم شیعه افغانستان قصد استفاده از برنامههای مذهبی این رسانه را داشتند، تاثیر منفی بر روحیه شیعیان افغانستان گذاشته است؛ شیعیانی که طی پنج سال حکومتداری طالبان، رویه تعامل با حکومت را در پیش گرفتهاند.
حضور مقامات طالبان در مراسمهای محرم
یکی از تحولات قابل توجه در سالهای اخیر، حضور برخی مسئولان حکومت طالبان در مراسمهای مذهبی شیعیان بوده است. این روند در محرم 1405 نیز ادامه یافته و برخی مقامات محلی در برنامههای عزاداری حضور پیدا کردهاند. از جمله این موارد میتوان به حضور گلحیدر شفق، والی بامیان، در مراسم عزاداری مسجد جامع این ولایت اشاره کرد. همچنین گمانهزنیهایی درباره حضور برخی مسئولان ارشد در مراسم عاشورا مطرح شده است.
در سالهای اخیر، مقامات طالبان بارها بر جایگاه قیام امام حسین (ع) در تاریخ اسلام و اهمیت مبارزه با ظلم تأکید کردهاند. هرچند روز عاشورا در تقویم رسمی افغانستان تعطیل عمومی محسوب نمیشود، اما این مناسبت مذهبی همچنان از اهمیت ویژهای در جامعه برخوردار است.
عزاداری در چارچوب ضوابط اعلامشده
مراسم محرم 1405 مطابق چارچوبها و دستورالعملهایی برگزار میشود که از سوی نهادهای مسئول حکومت طالبان اعلام شده است. این دستورالعملها با مشارکت برخی بزرگان جامعه شیعه تهیه و به مراکز مذهبی ابلاغ شده است.
بر اساس این ضوابط، برخی برنامههای سنتی مانند راهپیماییهای گسترده عزاداری، حرکت دستههای سینهزنی بین حسینیهها، برپایی سقاخانهها در سطح شهر و برخی نمادهای عمومی عزاداری محدود شدهاند.
با وجود این شرایط، شیعیان افغانستان تلاش کردهاند مراسمهای محرم را در چارچوب قوانین موجود برگزار کنند. همکاری میان مسئولان مذهبی، کمیسیونهای مردمی و عزاداران موجب شده است که تاکنون مراسمها بدون حاشیه جدی برگزار شود.
بیشتر بخوانید
سابقه و سنتهای عزاداری مردم افغانستان در ماه محرم
حال و هوای افغانستان در محرم 1404
انتظار میرود در روزهای تاسوعا و عاشورای حسینی، حضور مردم در حسینیهها و مراکز مذهبی افزایش یابد. معمولاً این دو روز اوج مراسمهای عزاداری در افغانستان محسوب میشود و هزاران نفر در برنامههای مختلف شرکت میکنند.
بسیاری از شهروندان امیدوارند محرم 1405 در فضایی آرام، امن و به دور از هرگونه حادثه سپری شود. حفظ امنیت، احترام به شعائر مذهبی و رعایت نظم عمومی از مهمترین خواستههای مردم در این ایام است.
در مجموع، محرم 1405 در افغانستان تا اکنون با مشارکت گسترده مردم، نظم قابل توجه مراسمها، تدابیر امنیتی ویژه و برخی حواشی مهم همراه بوده است. آنچه بیش از هر چیز جلب توجه میکند، تلاش عزاداران برای زنده نگه داشتن پیام عاشورا و حفظ وحدت و آرامش در جامعه است؛ پیامی که همچنان پس از قرنها در میان مسلمانان و به ویژه شیعیان افغانستان زنده و الهامبخش باقی مانده است.
