بررسی تحولات افغانستان
نشست اخیر شورای امنیت سازمان ملل متحد درباره افغانستان بار دیگر نشان داد که مسئله افغانستان همچنان یکی از مهمترین موضوعات امنیتی و سیاسی در سطح بینالمللی است. حضور و سخنرانی نمایندگان قدرتهای بزرگ از جمله آمریکا، روسیه، چین و همچنین کشورهای مهم منطقهای مانند ایران، هند و پاکستان، در کنار ارائه گزارش از سوی هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما)، بیانگر آن است که تحولات افغانستان نه تنها برای مردم این کشور، بلکه برای امنیت منطقهای و بینالمللی نیز اهمیت ویژهای دارد. با وجود گذشت نزدیک به پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، همچنان هیچ چارچوب مورد توافقی برای تعامل جامعه جهانی با حکومت سرپرست افغانستان شکل نگرفته و همین مسئله باعث شده است نشستهای شورای امنیت به صحنهای برای بازتاب اختلاف دیدگاههای قدرتهای جهانی و منطقهای تبدیل شود. مطلب زیر بر اساس تحلیل محتوای سخنرانی نمایندگان کشورهای مختلف در نشست شورای امنیت که در 18 خرداد/جوزا برگزار شد، نوشته شده است.
نقاط اشتراک و اختلاف کشورها درباره افغانستان
در میان سخنان مطرح شده در نشست شورای امنیت، برخی نقاط اشتراک میان کشورها به چشم میخورد. مهمترین محور توافق، مسئله حقوق زنان و تحصیل دختران افغان است. تقریبا تمامی نمایندگان حاضر، از چین و روسیه گرفته تا آمریکا، انگلیس، فرانسه و ایران، نسبت به محرومیت زنان و دختران از اشتغال و تحصیل ابراز نگرانی کردند. این اجماع کمسابقه نشان میدهد که جامعه جهانی، فارغ از اختلافات سیاسی و ژئوپلیتیکی، محدودیتهای اعمال شده علیه زنان و دختران را یکی از اصلیترین موانع عادیسازی روابط افغانستان با جهان میداند. در واقع، موضوع آموزش دختران به یکی از معدود حوزههایی تبدیل شده که میان کشورهای شرقی و غربی درباره آن همگرایی وجود دارد.
اما در مقابل، فهرست اختلافات بسیار طولانیتر است. نحوه تعامل با طالبان، آینده روند دوحه، مسئله تحریمها، آزادسازی داراییهای مسدود شده افغانستان، ارزیابی تهدیدات تروریستی و حتی نقش یوناما از جمله موضوعاتی هستند که میان بازیگران مختلف اختلاف نظر جدی وجود دارد. برخی کشورها معتقدند فشار بر طالبان باید ادامه یابد تا این گروه به تعهدات بینالمللی خود عمل کند، در حالی که گروه دیگری از کشورها بر این باورند که انزوای طالبان نتیجهای نخواهد داشت و تنها راه پیشبرد اهداف جامعه جهانی، تعامل مستقیم و عملگرایانه با حاکمان فعلی افغانستان است.
ثبات افغانستان و نحوه تعامل با طالبان در نشست شورای امنیت
یکی از مهمترین نکات مطرح شده در نشست، ارزیابی وضعیت ثبات سیاسی افغانستان بود. جورجت گانیون، سرپرست یوناما در این نشست تصریح کرد که حکومت طالبان کنترل سرزمینی و اداری خود را بر کشور تحکیم کرده است و در حال حاضر هیچ چالش سیاسی یا نظامی قابل توجهی در برابر این حکومت وجود ندارد. نماینده چین نیز با ادبیاتی مشابه تأکید کرد که وضعیت کنونی افغانستان باثبات است، هرچند چالشهای امنیتی، انسانی و اقتصادی همچنان پابرجاست. این ارزیابیها نشان میدهد که برخلاف سالهای نخست پس از بازگشت طالبان، امروز بحث اصلی جامعه جهانی دیگر سقوط احتمالی حکومت طالبان نیست، بلکه چگونگی تعامل با حکومتی است که عملا کنترل کشور را در اختیار دارد.
در همین چارچوب، گروهی از کشورها خواستار تعامل بیشتر با طالبان شدند. چین، روسیه و ایران به صراحت از رویکرد تعامل سازنده حمایت کردند. روسیه تعامل با طالبان را «ضرورتی اساسی» برای آینده افغانستان دانست. چین بر تعامل عملگرایانه و اعتماد متقابل تأکید کرد و ایران نیز ادامه گفتوگو با هیئت حاکمه افغانستان را برای پیشبرد ثبات و حل چالشهای موجود ضروری خواند. حتی یوناما نیز تأکید کرد که تعامل با طالبان به معنای تأیید این گروه نیست، بلکه ابزاری برای مدیریت بحرانها و کمک به مردم افغانستان محسوب میشود.
اختلاف نظرها درباره روند دوحه نیز یکی از مهمترین محورهای نشست بود. یوناما همچنان این روند را چارچوب اصلی گفتوگو میان طالبان و جامعه جهانی معرفی میکند و ایران نیز از آن به عنوان بستری مهم برای همکاریهای عملی یاد کرد. اما فرانسه معتقد است روند دوحه پیشرفت قابل توجهی نداشته است و طالبان هنوز به تعهدات بینالمللی خود پایبند نیست. روسیه نیز ضمن حمایت از تعامل با طالبان، نسبت به آنچه نفوذ رویکردهای غربی بر روندهای سازمان ملل مینامد انتقاد کرد. این اختلاف دیدگاهها نشان میدهد که حتی درباره مهمترین سازوکار دیپلماتیک تعریف شده برای افغانستان نیز اجماع وجود ندارد.
آرایش قدرتها در شورای امنیت؛ تحلیل مواضع کشورها در قبال طالبان
بررسی مواضع قدرتهای غربی نشان میدهد که آمریکا و کشورهای اروپایی در یک سوی طیف قرار دارند. واشنگتن بیشترین تمرکز را بر مسئله حقوق بشر، آزادی شهروندان بازداشت شده آمریکایی و مبارزه با تروریسم دارد. آمریکا همچنین خواستار پاسخگو کردن طالبان و تقویت سازوکارهای نظارتی سازمان ملل است. انگلیس و فرانسه نیز با تأکید بر حقوق زنان، اقلیتها و تعهدات بینالمللی طالبان، مواضعی نزدیک به واشنگتن اتخاذ کردهاند. فرانسه حتی صراحتا اعلام کرد که سیاستهای طالبان ریشه در یک ایدئولوژی تبعیضآمیز دارد و بدون تغییر رفتار این گروه، پیشرفتی در روابط افغانستان و جامعه جهانی حاصل نخواهد شد.
در سوی دیگر، چین، روسیه و تا حد زیادی ایران قرار دارند. این کشورها ضمن انتقاد از محدودیتهای اعمال شده علیه زنان، بر ضرورت تعامل با طالبان، کاهش فشارها، آزادسازی داراییهای مسدود شده و تقویت همکاریهای اقتصادی تأکید میکنند. روسیه و چین معتقدند سیاست فشار و انزوا نتیجهای نخواهد داشت و جامعه جهانی باید واقعیتهای جدید افغانستان را بپذیرد. ایران نیز رویکردی نزدیک به این دو کشور دارد و ضمن انتقاد از وضعیت حقوق زنان، تعامل سازنده را مؤثرترین ابزار برای تغییر وضعیت میداند. نزدیکی مواضع این سه کشور بیش از هر چیز ناشی از نگاه عملگرایانه آنها به واقعیتهای میدانی افغانستان و نگرانیهای مشترک امنیتی و منطقهای است.
هند موضعی متفاوت و تا حدودی مستقل اتخاذ کرده است. دهلی نو ضمن حمایت از یوناما و چندجانبهگرایی، خواستار بازنگری در تحریمهای افغانستان بر اساس واقعیتهای جدید شد. با این حال مهمترین بخش سخنان نماینده هند به انتقاد شدید از پاکستان اختصاص داشت. نماینده هند حملات هوایی پاکستان به افغانستان را محکوم کرد و آن را نقض حاکمیت افغانستان دانست. وی همچنین از اخراج گسترده مهاجران افغان توسط پاکستان و محدودیتهای تجاری اعمال شده علیه افغانستان انتقاد کرد.
در مقابل، پاکستان تمرکز اصلی خود را بر مسئله تروریسم گذاشت و طالبان را به حمایت از گروههایی مانند تحریک طالبان پاکستان متهم کرد. اسلامآباد مدعی شد که بسیاری از تهدیدات امنیتی علیه پاکستان از خاک افغانستان سرچشمه میگیرد و طالبان در مقابله با این گروهها اقدام مؤثری انجام ندادهاند. پاکستان همچنین نسبت به آنچه پناه دادن طالبان به گروههای تروریستی مینامد هشدار داد و اعلام کرد در صورت لزوم از حق دفاع مشروع خود استفاده خواهد کرد.
تداوم رقابت هند و پاکستان در افغانستان
تقابل لفظی هند و پاکستان در این نشست، یادآور یکی از واقعیتهای تاریخی افغانستان است؛ این کشور همواره صحنه رقابت ژئوپلیتیکی دهلی نو و اسلامآباد بوده است. واکنش تند نماینده هند به اظهارات پاکستان و متهم کردن اسلامآباد به ریاکاری نشان داد که رقابت دو قدرت جنوب آسیا همچنان در پرونده افغانستان ادامه دارد. از نگاه هند، پاکستان عامل ب÷خشی از بیثباتیهای افغانستان است، در حالی که پاکستان تهدیدات امنیتی خود را ناشی از عملکرد طالبان و وضعیت داخل افغانستان میداند. این شکاف عمیق نشان میدهد حتی در سطح منطقه نیز توافقی درباره نحوه مواجهه با افغانستان وجود ندارد.
مطالب مرتبط
نگاهی به طرح موزاییک سازمان ملل برای افغانستان
نقش و چالشهای سازمان ملل در حل بحران افغانستان
نبود اجماع بینالمللی؛ مانع اصلی حل بحران افغانستان
در مجموع، نشست شورای امنیت بار دیگر آشکار کرد که اگرچه درباره برخی مسائل مانند حق آموزش دختران و حقوق زنان اجماع نسبی وجود دارد، اما در موضوعات کلیدیتر همچون نحوه تعامل با طالبان، روند دوحه، تحریمها، تهدیدات امنیتی و آینده سیاسی افغانستان اختلافات جدی میان بازیگران بینالمللی پابرجاست. کشورهای غربی همچنان بر فشار سیاسی و حقوق بشری تأکید دارند، در حالی که کشورهای شرقی مانند چین، روسیه و تا حدی ایران، تعامل عملگرایانه با طالبان را راهکار مؤثرتری میدانند.
بنابراین میتوان گفت هنوز اجماع نظری میان کشورهای اثرگذار درباره افغانستان شکل نگرفته است. فقدان چنین اجماعی، امکان حل مسئله افغانستان از طریق یک رویکرد جهانی هماهنگ را بسیار دشوار کرده است. شکاف میان شرق و غرب در ارزیابی طالبان و نحوه تعامل با آن، از یک سو، و اختلافات میان کشورهای منطقه از جمله هند و پاکستان از سوی دیگر، نشان میدهد افغانستان همچنان میدان رقابت قدرتهای مختلف باقی مانده است. تا زمانی که این شکافهای راهبردی پابرجا باشد، رسیدن به یک نقشه راه مشترک برای آینده افغانستان دور از دسترس خواهد بود.
