بررسی تحولات افغانستان
مراسم وداع با رهبر ایران شهید آیتالله سید علی خامنهای، تنها یک آیین سوگواری برای بدرقه شخصیتی نبود که بیش از سه دهه در رأس هرم قدرت جمهوری اسلامی قرار داشت؛ بلکه میتوان گفت، این مراسم ابعاد مختلف سیاست داخلی و خارجی ایران را نشان داد. حضور دهها هیئت رسمی از کشورهای مختلف و در کنار آن، دعوت همزمان از بازیگران گوناگون افغانستان، توجه بسیاری از ناظران را به خود جلب کرد.
برای مخاطبان افغانستان، یکی از مهمترین پرسشها این است که حضور همزمان هیئت بلندپایه حکومت طالبان، احمد مسعود و محمد محقق چه پیامی درباره سیاست ایران در قبال افغانستان دارد؟ پاسخ به این پرسش، میتواند تصویری روشنتر از سیاست ایران در قبال افغانستان ارائه دهد.
مراسم وداع با رهبر ایران؛ نمایش انسجام داخلی
مراسم وداع با پیکر آیتالله سید علی خامنهای که روز شنبه در تهران با حضور سران مختلف سیاسی و نظامی آغاز شد و حضور میلیونی مردم در این شهرهای تهران، قم و مشهد، از منظر سیاست داخلی اهمیت ویژهای دارد. رژیم صهیونیستی و آمریکا پیش از آغاز حمله به ایران، روی دو مولفه حساب باز کرده بودند؛ نخست شکاف داخلی در ایران و دوم صدمات ناشی از حذف رهبر ایران. به همین دلیل، مراسم وداع با رهبر ایران با حضور طیفهای مختلف دولت و مردم، تصویری از انسجام ساختار سیاسی جمهوری اسلامی در یکی از حساسترین مقاطع آن ارائه میکند.
حضور همزمان رؤسای سه قوه، فرماندهان نظامی، شخصیتهای مذهبی و گروههای مختلف اجتماعی، نشان میدهد که جمهوری اسلامی ایران برخلاف محاسبات تلاویو و واشنگتن، نه تنها دچار شکاف عمیق نگردید، بلکه حتی شهادت رهبر این کشور، به عاملی برای انسجام تبدیل شد.
حضور نزدیک به ۱۰۰ هیئت خارجی؛ پیام دیپلماسی ایران
بُعد دیگر مراسم، حضور گسترده هیئتهای خارجی بود. نمایندگان دهها کشور از آسیا، آفریقا، اروپا و منطقه غرب آسیا و همچنین سازمانهای منطقهای در تهران حاضر شدند؛ حضوری که از منظر روابط خارجی، حامل پیامهای مهمی بود.
کشورهایی مانند چین، روسیه، عراق و پاکستان با هیئتهای بلندپایه در مراسم شرکت کردند که بیانگر اهمیت روابط راهبردی آنها با ایران است. در مقابل، حضور هیئتهای کشورهای دیگری همچون عربستان سعودی، عمان و قطر نیز نشان داد که حتی در میان کشورهایی که اختلافاتی با تهران دارند، حفظ کانالهای ارتباطی همچنان اهمیت دارد.
حضور هیئتهای بلندپایه کشورهای آسیای مرکزی و کشورهای حوزه اوراسیا در این مراسم نیز از گرمی روابط این کشورها با تهران حکایت دارد.
اما در میان همه هیئتهای حاضر، ترکیب هیئتهای افغانستان بیش از دیگران توجه کاربران افغان را به خود جلب کرده است.
حضور طالبان و مخالفان؛ مهمترین بخش مراسم وداع با رهبر ایران برای افغانستان
آنچه مراسم وداع با رهبر ایران را برای مخاطبان افغانستان به رویدادی متفاوت تبدیل کرد، حضور همزمان نمایندگان جریانهای مختلف سیاسی افغانستان بود؛ اتفاقی که در سالهای اخیر کمتر در یک مراسم رسمی منطقهای مشاهده شده است.
در این مراسم، از یک سو هیئت رسمی حکومت طالبان به ریاست ملا عبدالغنی برادر، معاون اقتصادی ریاستالوزرا، و با حضور امیرخان متقی، وزیر امور خارجه، شرکت کرد و از سوی دیگر احمد مسعود، رهبر جبهه مقاومت ملی، و محمد محقق، رهبر حزب وحدت اسلامی مردم افغانستان نیز در تهران حضور یافتند.
این ترکیب، این پرسش را مطرح میکند که ایران با دعوت از همه این بازیگران، چه پیامی را دنبال میکرد؟
حضور طالبان؛ ادامه تعامل با قدرت حاکم
شرکت هیئت بلندپایه طالبان در مراسم وداع با پیکر رهبر شهید ایران، بیش از آنکه یک حضور تشریفاتی باشد، بازتابدهنده روندی است که طی چند سال گذشته در روابط ایران با افغانستان شکل گرفته است.
اگرچه ایران تاکنون حکومت طالبان را بهصورت رسمی به رسمیت نشناخته، اما در عمل روابط سیاسی، اقتصادی و امنیتی خود را با «امارت اسلامی» حفظ کرده و حتی عمق بخشیده است. حضور ملا عبدالغنی برادر و امیرخان متقی در تهران را نیز میتوان در همین چارچوب ارزیابی کرد؛ یعنی تعامل با قدرتی که کنترل عملی افغانستان را در اختیار دارد.
دیدار مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، با هیئت طالبان نیز این برداشت را تقویت کرد. وی ضمن قدردانی از موضع کابل در محکومیت حملات اخیر به ایران، بر توسعه همکاریهای دوجانبه در سطح راهبردی تأکید کرد؛ موضوعی که نشان میدهد تهران همچنان گسترش روابط اقتصادی، مرزی و امنیتی با حکومت فعلی افغانستان را در دستور کار خود قرار داده است.
در مقابل، حضور طالبان در بالاترین سطح ممکن نیز نشان میدهد که «امارت اسلامی»، جمهوری اسلامی ایران را یکی از بازیگران مهم منطقهای در معادلات آینده افغانستان میداند و به حفظ روابط با تهران اهمیت خاصی قائل است.
چرا احمد مسعود و محمد محقق دعوت شدند؟
در کنار هیئت طالبان، حضور احمد مسعود و محمد محقق، پیام دیگری از سیاست منطقهای ایران را آشکار کرد.
دعوت از این دو چهره نشان میدهد که تعامل با حکومت فعلی افغانستان، به معنای قطع ارتباط با سایر جریانهای سیاسی نیست و به نظر میرسد تهران تلاش میکند با دعوت از این دو شخصیت، پیامی مخابره کند.
این پیام میتواند این باشد که جمهوری اسلامی ایران نسبت به سرنوشت تاجیکها و شیعیان افغانستان حساس است و خواهان حضور آنان در معادلات آینده افغانستان است. این رویکرد، تصویری از سیاستی ارائه میدهد که در آن، ایران میکوشد همزمان با تعامل با حکومت طالبان، ارتباط خود را با دیگر جریانهای اثرگذار با هدف برقراری ثبات در افغانستان حفظ کند.
از سوی دیگر، تقلیل حضور مخالفان طالبان در این مراسم فقط به دو شخصیت، خود معنا و مفهوم دارد؛ تهران نخواسته است که وزن مخالفان را تا حد و اندازهای ارتقا دهد که پیام منفی به کابل مخابره شود. بدون شک تعداد زیادی از شخصیتهای سیاسی افغانستان که در جناح مخالف حکومت طالبان قرار دارند، خواهان حضور در این مراسم بودهاند اما تقلیل آنها به دو چهره، سیاست هوشمندانه تهران را بازتاب میدهد.
پیام حضور یک هیئت رسانهای افغانستان
در میان هیئتهای افغانستان، حضور رئیس تلویزیون تمدن نیز در مراسم وداع با رهبر ایران قابل توجه بود. تلویزیون تمدن که توسط آیتالله محمدآصف محسنی تأسیس شده، از رسانههای شناختهشده شیعیان افغانستان به شمار میرود و فعالیت آن در روزهای اخیر متوقف شد. دعوت رسمی از مدیر این رسانه را میتوان نشانهای از توجه ایران به وضعیت رسانههای وابسته به جامعه شیعه افغانستان و استمرار ارتباط با نهادهای فرهنگی این کشور ارزیابی کرد.
مطالب مرتبط
نگاه طالبان به ایران در سایه تنش تهران با آمریکا و اسرائیل
موضع حکومت و جریانهای افغانستان درباره جنگ ایران و اسرائیل
جمعبندی
مراسم وداع با رهبر ایران تنها مراسمی برای بدرقه یک رهبر سیاسی و مذهبی نبود، بلکه از یکسو فرصتی برای ابراز علاقه کشورها و طیفهای مردمی دیگر کشورها به شهید آیتالله سید علی خامنهای بود و از سوی دیگر فرصتی برای بروز انسجام داخلی و عرضه سیاست خارجی جمهوری اسلامی بود.
برای افغانستان، مهمترین پیام این مراسم در ترکیب هیئتهای دعوتشده نهفته بود. حضور همزمان طالبان، احمد مسعود، محمد محقق و یک هیئت رسانهای نشان میدهد که ایران، در کنار توسعه و تعمیق روابط با «امارت اسلامی»، به دیگر اقوام و اقلیتهای این کشور هم توجه دارد.
این رویکرد را میتوان تلاشی برای حفظ نقش میانجی و بازیگر مؤثر در تحولات آینده افغانستان دانست؛ سیاستی که بر گفتوگو با همه بازیگران استوار است و میکوشد ثبات سیاسی افغانستان را از این رهگذر دنبال کند. از همین منظر، مراسم وداع با رهبر ایران فراتر از یک آیین سوگواری، به صحنهای برای عرضه یکی از مهمترین پیامهای دیپلماسی منطقهای ایران در قبال افغانستان تبدیل شد.
