خطر بازگشت حملات داعش خراسان به افغانستان

بررسی تحولات افغانستان

در حالی که مرکز ثقل فعالیت‌های داعش از خاورمیانه به آفریقا منتقل شده، شاخه داعش خراسان همچنان یکی از جدی‌ترین تهدیدها برای منطقه‌ای محسوب می‌شود. نشانه‌هایی وجود دارد که شاخه خراسان گروه تروریستی داعش که طی چند سال گذشته در نتیجه اقدامات سرکوب‌گرانه طالبان تضعیف شده است، در حال جابجایی مقرهای خود به ایالت خیبرپختونخوا پاکستان است که می‌تواند مقدمه‌ای برای بازگشت حملات داعش خراسان به افغانستان باشد. تشدید تنش‌های مرزی افغانستان و پاکستان، تمرکز طالبان را از مبارزه با این گروه کاهش داده و پنجره‌ای از فرصت را برای احیای مجدد داعش خراسان گشوده است.

تغییر جغرافیای فعالیت داعش؛ از خاورمیانه و افغانستان به آفریقا

مهم‌ترین تحول طی چهار سال گذشته در حوزه فعالیت داعش، انتقال مرکز ثقل فعالیت‌های این گروه از خاورمیانه و افغانستان به آفریقا است. با شکست داعش در عراق و سوریه و از دست دادن ۹۵ درصد از قلمروی خود در سال‌های ۲۰۱۷ و ۲۰۱۹، ابتدا شاخه داعش خراسان در افغانستان به طور چشمگیری رشد کرد. این شاخه که در سال ۲۰۱۵ و با بیعت هواداران داعش در افغانستان با رهبری مرکزی این گروه تأسیس شد، به تدریج دچار افول گردید و اکنون شاخه‌های غرب آفریقا، آفریقای مرکزی، ساحل، موزامبیک و سومالی رشد چشمگیری داشته‌اند. با این حال، داعش خراسان همچنان به عنوان یکی از فعال‌ترین و خطرناک‌ترین وابسته‌های داعش شناخته می‌شود.

لازم به ذکر است که افغانستان تا قبل از روی کار آمدن طالبان، آماج‌گاه حملات داعش خراسان بود. در زمان جمهوریت و با وجود حضور نظامیان خارجی به رهبری آمریکا، این گروه به دلیل حملات وسیع، خونبار و هدفمند علیه شیعیان و دیگر اقلیت‌ها، پیشرفت قابل‌توجهی داشت و مورد توجه ویژه‌ی شاخه‌ی مرکزی قرار گرفت.

سرکوب داعش خراسان توسط طالبان و کوچ به پاکستان

یک سال پس از روی کار آمدن طالبان، یعنی در سال ۱۴۰۱، حملات داعش خراسان به طور سریع کاهش یافت و از ده‌ها حمله در سال به صفر نزدیک شد. این کاهش، نتیجه‌ی تشدید اقدامات نظامی طالبان علیه این گروه بود. حکومت طالبان، داعش خراسان را تهدیدی جدی برای حکمرانی خود ارزیابی کرد و با بی‌رحمی کامل به سرکوب شبکه‌های آن پرداخت.

در نتیجه‌ سیاست مشت آهنین طالبان، داعش خراسان در یک اقدام راهبردی، برای نجات از نابودی کامل، به خارج از افغانستان و عمدتا به پاکستان کوچ کرد در نتیجه، در فعالیت و حملات داعش خراسان تغییر چشمگیری حاصل شد. پس از این تحول، منابع خبری متعددی از وجود مراکز آموزشی داعش خراسان در خاک پاکستان گزارش داده‌اند و المرصاد پایگاه رسانه‌ای نزدیک به حکومت طالبان در این زمینه مستنداتی هم منتشر کرده است.

حملات تروریستی در ایران، روسیه و تلاش برای طراحی عملیات در کشورهای آسیای مرکزی نشان داد که داعش خراسان به دنبال اثبات بقای خود از طریق حملات فرامرزی است. بسیاری از اندیشکده‌های امنیتی معتقدند این تغییر راهبرد، مشابه الگویی است که داعش پس از شکست در عراق و سوریه نیز دنبال کرده بود؛ یعنی کاهش کنترل سرزمینی اما افزایش ظرفیت عملیات برون‌مرزی. سفیر آمریکا در سازمان ملل در فوریه ۲۰۲۵ هشدار داد که این گروه تهدیدی جهانی محسوب می‌شود و نگرانی‌هایی درباره‌ی احیا و حملات داعش خراسان وجود دارد. به همین دلیل، کشورهای منطقه تهدید جدی‌تری را از سوی داعش خراسان درک کردند و تعامل با حکومت طالبان را به منظور دفع این تهدید جدید در دستور کار قرار دادند.

جابجایی مقرهای داعش در مجاورت افغانستان؛ احتمال افزایش حملات داعش خراسان

داعش خراسان بار دیگر می‌تواند به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تهدید فرامرزی تبدیل شود. جاه‌طلبی‌های مداوم این گروه برای طراحی و اجرای عملیات در افغانستان و خارج از آن، همچنان پابرجاست. در حال حاضر، مهم‌ترین محرک برای احیای داعش خراسان، تمرکز حکومت طالبان بر تنش با پاکستان است که سبب می‌شود تمرکز کابل از مبارزه با این گروه کاهش یابد. تنش‌های مرزی در اسپین بولدک، تورخم و دیگر نقاط خط دیورند در سال ۲۰۲۵ به تبادل آتش، بسته‌شدن موقت گذرگاه‌ها و اختلال در تجارت فرامرزی انجامید. پاکستان مرتباً طالبان را به پناه‌دهی به تحریک طالبان پاکستان (TTP) متهم کرده است.

هر چند حکومت طالبان در یک سال اخیر با تجهیز نیروهای خود به پهپادهای انتحاری و حملات فرامرزی به مقرهای داعش خراسان در ایالت‌های بلوچستان و خیبرپختونخوا، توانسته است عملیات‌های پیشدستانه‌ای انجام دهد، با این حال نشانه‌هایی از تحرکات جدید این گروه مشاهده می‌شود. در سال‌های نخست پس از کوچ داعش خراسان از افغانستان به پاکستان، مقرهای این گروه عمدتا در ایالت بلوچستان بودند. اما از آنجا که بافت این جغرافیا با ماهیت داعش خراسان ناسازگار بود، تنش و درگیری بین اعضای داعش و گروه‌های بلوچ صورت گرفت.

سه دلیل برای تغییر جغرافیایی مقرهای داعش در پاکستان

پس از کوچ داعش خراسان به پاکستان، این گروه در نقاط مختلف پاکستان به ویژه ایالت بلوچستان پراکنده شد اما اتفاقی که در یک سال اخیر قابل درک است، افزایش تدریجی مقرهای داعش خراسان در ایالت خیبرپختونخوا است. افزایش این مقرها گویای آن است که داعش خراسان در حال بازتنظیم خود است تا بار دیگر از شرق افغانستان، حملات خود را در جغرافیای افغانستان آغاز کند. جابجایی مقرهای داعش خراسان به ایالت خیبرپختونخوا به سه دلیل حائز اهمیت است:

نخست، بافت این منطقه با هویت انسانی داعش خراسان سازگاری دارد. اسکان و سربازگیری در این جغرافیا به دلیل پشتون بودن ساکنان آن، برای داعش که عمده نیروهای آن پشتون هستند، سهل‌تر و امن‌تر است. در حالی که در دیگر نقاط پاکستان چنین بافت همگن وجود ندارد.

دومین عامل، جغرافیای خاص این منطقه است. کوه‌های صعب‌العبور در مرز دو کشور که امکان نظارت را دشوار می‌سازد، نفوذ داعش خراسان را به افغانستان تسهیل می‌کند. داعش خراسان علاوه بر امکان نفوذ به افغانستان از این مناطق صعب‌العبور، از آنها به عنوان پناهگاه‌های امن و مراکز عملیاتی استفاده می‌کند.

عامل سوم، حمایت سلفی‌های مستقر در ولایت‌های شرقی افغانستان است. این عوامل به داعش خراسان کمک خواهد کرد تا با استفاده از مشغولیت نیروهای امنیتی افغانستان در درگیری با پاکستان، با کمک و پشتیبانی سلفی‌های ناراضی از حکومت طالبان به ولایت‌های شرقی نفوذ کند و به تدریج دامنه‌ فعالیت خود را به مناطق حساس دیگر از جمله کابل گسترش دهد.

توصیه‌هایی برای منطقه درباره تهدید داعش خراسان

با توجه به تحرکات جدید داعش خراسان و جابجایی مقرهای این گروه به ایالت خیبرپختونخوا، اتخاذ رویکردی فعالانه و هماهنگ برای جلوگیری از احیای مجدد داعش در افغانستان ضروری است. تجربه‌ سال‌های اخیر نشان داده است که رویکرد صرفا نظامی و سرکوب‌گرانه، اگرچه در کوتاه‌مدت مؤثر بوده، اما نتوانسته است ریشه‌های داعش خراسان را بخشکاند. داعش خراسان در حال بازپدید شدن به‌عنوان یک بازیگر فراملی با ظرفیت ضربه‌زدن در سطح جهانی است. از این رو، توصیه‌های زیر برای مقابله با این تهدید ارائه می‌شود:

میانجی‌گری برای کاهش تنش افغانستان و پاکستان

لازم است کشورهای منطقه با میانجی‌گری فعالانه، به رفع تنش بین افغانستان و پاکستان کمک کنند. تداوم تنش و درگیری با پاکستان که در حال مزمن شدن است، تمرکز حکومت طالبان را از مبارزه با داعش خراسان دور می‌کند. لذا این تنش‌ها، فرصتی طلایی برای داعش خراسان فراهم می‌آورد تا از شکاف امنیتی ایجاد شده بهره‌برداری کند. کشورهای منطقه می‌توانند با تشکیل یک سازوکار منظم دیپلماتیک، بستر را برای گفت‌وگوی مستقیم بین کابل و اسلام‌آباد فراهم آورند.

کمک به نیروهای امنیتی افغانستان برای مبارزه با داعش

لازم است کشورهای منطقه پیش از هر گونه نفوذ داعش خراسان به داخل افغانستان و هسته‌گذاری مجدد، نیروهای امنیتی افغانستان را برای مبارزه با این گروه بیش از پیش کمک کنند. بلندپروازی داعش خراسان برای حملات فرامرزی کماکان وجود دارد. سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، تأکید کرده است که رهبری افغانستان حداکثر تلاش را برای مبارزه با تروریسم انجام می‌دهد، اما تحریم‌های غرب علیه طالبان، این مبارزه را با مانع مواجه کرده است.

کمک‌های مورد نیاز می‌تواند شامل تجهیزات پیشرفته‌ی نظارتی و شناسایی، آموزش نیروهای ویژه‌ی ضدتروریسم، اشتراک اطلاعاتِ به‌روز درباره‌ی تحرکات داعش خراسان در خاک پاکستان، و حمایت مالی برای عملیات‌های ضد داعش باشد. مبارزه با داعش خراسان به برنامه‌های گسترده‌ای در حوزه‌های آموزش، فرهنگ و اقتصاد نیاز دارد و صرفاً به عملیات نظامی محدود نمی‌شود. در این راستا، کشورهای منطقه می‌توانند با سرمایه‌گذاری در برنامه‌های مقابله با افراط‌گرایی در مناطق مرزی، از جذب نیروهای جدید توسط داعش خراسان جلوگیری کنند.

ایجاد یک مکانیسم منطقه‌ای برای مبارزه با تروریسم

باتوجه به ماهیت فرامرزی تهدید داعش خراسان و وجود پناهگاه‌های امن این گروه در پاکستان، ایجاد یک مکانیسم منطقه‌ای برای مبارزه با تروریسم ضروری است. این سازوکار می‌تواند وظایفی همچون تبادل اطلاعات، هماهنگی عملیات‌های فرامرزی، مقابله با تأمین مالی تروریسم و نظارت بر مرزها را بر عهده گیرد.

نظارت بر تحرکات داعش خراسان در خیبرپختونخوا

با توجه به جابجایی مقرهای داعش خراسان به ایالت خیبرپختونخوا، نظارت دقیق بر تحرکات این گروه در این منطقه ضروری است. کشورهای منطقه باید از پاکستان بخواهند تا به پناهگاه‌های امن داعش خراسان در خاک خود پایان دهد و اعضای این گروه را تحویل دهد یا اخراج کند.

مطالب مرتبط
حملات پهپادی طالبان در پاکستان؛ گذار به بازدارندگی فرامرزی
کوچ داعش خراسان از افغانستان به پاکستان

نتیجه‌گیری

داعش خراسان علیرغم سرکوب‌های گسترده‌ی طالبان، نه تنها حذف نشده، بلکه با بازتنظیم راهبردی و جابجایی مقرهای خود به ایالت خیبرپختونخوا کشور پاکستان، در حال آماده‌سازی برای احیای مجدد در افغانستان است. تنش‌های مزمن مرزی میان افغانستان و پاکستان، تمرکز طالبان را از مبارزه با این گروه منحرف کرده و پنجره‌ای از فرصت را برای داعش خراسان گشوده است. گزارش سازمان ملل که داعش خراسان را تهدیدی جدی در داخل افغانستان، منطقه و فراتر از آن معرفی کرده، و هشدار درباره‌ی احتمال انتقال جنگجویان سوری به افغانستان، نشان‌دهنده‌ی عزم این گروه برای گسترش دامنه‌ی فعالیت‌های خود است.

کشورهای منطقه باید پیش از آنکه داعش خراسان بتواند بار دیگر در افغانستان هسته‌گذاری کند، با میانجی‌گری برای کاهش تنش افغانستان و پاکستان، کمک به نیروهای امنیتی افغانستان، ایجاد مکانیسم منطقه‌ای مبارزه با تروریسم و نظارت بر تحرکات این گروه در خیبرپختونخوا، از وقوع فاجعه‌ای امنیتی جلوگیری کنند. تجربه نشان داده است که رویکرد منفعلانه و واکنشی، تنها به گسترش دامنه‌ی تهدید داعش خراسان دامن می‌زند و هزینه‌های سنگین‌تری را به منطقه تحمیل خواهد کرد.