بررسی تحولات افغانستان
این نوشتار به بررسی سیر تحول گفتمان رهبر طالبان، هبتالله آخندزاده، در هشت پیام مناسبتی عید فطر و عید قربان از سال ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ هجری شمسی میپردازد. این یادداشت در پی داوری درباره صحت یا نادرستی محتوای پیامها نیست، بلکه بر تحلیل مضامین کلیدی و روند تغییرات گفتمانی در متن پیامهای رسمی تمرکز دارد. اهمیت این بررسی در آن است که پیامهای عید – که خطاب به مردم، نیروهای خود و جامعه جهانی صادر میشوند – آینه تمامنمای اولویتها، نگرانیها و جهتگیریهای حاکمیت طالبان در مقاطع حساس زمانی هستند.
با مقایسه پیامهای عیدی از سالهای ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ میتوان دریافت که گفتمان رسمی چگونه در واکنش به چالشهای داخلی (فقر، نارضایتی، فشارهای اقتصادی) و تحولات منطقهای (جنگ غزه، روابط با همسایگان) تکامل یافته است. در این مطلب امنیت، شریعت و دین، حکومتداری، روابط خارجی، اقتصاد، وحدت ملی، جهاد و مقاومت، و جامعه جهانی در گفتمان رهبر طالبان طی هشت پیام عید فطر و قربان بررسی میشود.
امنیت در گفتمان رهبر طالبان
در پیامهای عید فطر ۱۴۰۲ و عید قربان ۱۴۰۲، هبتالله آخوندزاده رهبر طالبان مفهوم امنیت را عمدتا در چارچوب «پایان جنگ و نابسامانی» و «حاکمیت نظام شرعی» تعریف میکند. در پیام عید فطر ۱۴۰۲ رهبر طالبان آمده است: «پس از نابسامانیهای زیاد صاحب امنیت و نظام شرعی شدیم» و در عید قربان همان سال، امنیت را «نعمت بزرگ الهی» بیان شده که باید شکر آن ادا شود. تأکید اصلی پیامها بر تأمین امنیت انتظامی و جلوگیری از تهدیدات مسلحانه است. در این دوره، رهبر طالبان از نیروهای امنیتی میخواهد «در روزهای عید به آسایش، خدمت و مصئونیت مردم توجه کامل نمایند».
اما در پیامهای عید فطر ۱۴۰۴ و عید قربان ۱۴۰۵، گفتمان امنیت تغییر محسوسی یافته است. تمرکز از «امنیت انتظامی» به «امنیت اعتقادی و اخلاقی» منتقل شده است. در عید فطر ۱۴۰۴، رهبر طالبان به صراحت از «جلوگیری از هرگونه فساد در جامعه» و نقش وزارت امربالمعروف سخن میگوید و هشدار میدهد: «وقتی که فساد ختم شود، ما و شما در خوشبختی… قرار میگیریم». در عید قربان ۱۴۰۵، ضمن تأکید بر «امنیت سرتاسری»، از مسئولین امنیتی میخواهد «به ویژه در روزهای عید به آرامش، خدمت و مصئونیت مردم توجه کامل نمایند» اما در کنار آن، بر «حفاظت و حراست از نظام شرعی» به عنوان مسئولیت مشترک تأکید میکند. این تحول نشان میدهد که تهدید اصلی از دید رهبری، از «دشمن مسلح خارجی» به «نفوذ فرهنگی و فساد اخلاقی» تغییر یافته و امنیت بیش از پیش در چارچوب شریعت تعریف میشود.
شریعت و دین
شریعت هسته مرکزی همه پیامهای عید رهبر طالبان است. در پیامهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، رهبر طالبان اجرای شریعت را بزرگترین دستاورد نظام میداند. در عید قربان ۱۴۰۲، او تصریح میکند: «لله الحمد با حاکمیت امارت اسلامی، نظام اسلامی اعاده شده است. شریعت مقدس اسلامی اعلان و تطبیق شده است». همچنین از اجرای حدود الهی و قصاص با افتخار یاد میکند. فریضه «امر به معروف و نهی از منکر» به عنوان «بلندترین فریضه» معرفی میشود. در عید فطر ۱۴۰۲ نیز بر «اصلاح دینی و اخلاقی جامعه» تأکید دارد.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، گفتمان شریعت تدقیق و جزئیتر شده است. در عید فطر ۱۴۰۴، رهبر طالبان برای نخستین بار به «فقه حنفی» به عنوان مبنای تصمیمگیری اشاره میکند: «امارت اسلامی تمام محاکم را بر تطبیق شریعت در روشنایی فقه حنفی مکلف نموده است». همچنین در عید قربان ۱۴۰۴، بر لزوم «تبیین احکام شرعی بدون پنهانکاری» تأکید میکند و با استناد به آیه «لتبیننه للناس» از علما میخواهد که شریعت را آشکارا بیان کنند. در عید قربان ۱۴۰۵، بار دیگر بر «زندگی کردن در دین الله» و «پیروی قاطع از احکام شرعی» تأکید شده است. آنچه در این بازه پررنگتر میشود، «تبیین» و «آموزش» شریعت است، نه صرفا اعلام آن. همچنین هشدار به مسئولین درباره «ظلم کردن بالای مردم» با استناد به وعده الهی ذلت ظالمان، تداوم یافته و حتی شدت گرفته است.
حکومتداری از منظر رهبر طالبان
در پیامهای رهبر طالبان به مناسب اعیاد، حکومتداری به صورت توصیههای اخلاقی به مسئولین مطرح میشود. در عید فطر ۱۴۰۲، رهبر طالبان از مسئولین میخواهد «دروازههای شان را به روی مردم باز کنند، کارها را به طریق احسن و عاجل اجراء کنند» و «با مردم هیچگاه برخوردی نکنند که آنان شما را بیگانه بشمارند». در عید قربان ۱۴۰۲، توصیههای مفصلی به نیروهای امنیتی میکند: «از قوم پرستی، منطقه پرستی، لسان پرستی و اندیوال بازی جداً بپرهیزید» و «تقرر را بر اساس اهلیت انجام دهید». این توصیهها نشان از تمرکز حکومتداری بر اساس رضایت مردم دارد.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، گفتمان حکومتداری عینیتر و هشداردهندهتر شده است. در عید قربان ۱۴۰۴، رهبر طالبان به صراحت میگوید: «از فرمانها و احکام امیر اطاعت کنید؛ زیرا لازم و واجب میباشد» و با استناد به کلام خلیفه اول که «اسلام نیست مگر به اتحاد و اتفاق… امارت نیست مگر به اطاعت»، بر ضرورت انضباط سازمانی تأکید میکند. همچنین هشدار میدهد: «هر کی در دنیا ظلم کند، به هر اندازه که قدرتمند باشد، الله تعالی آن را ذلیل و با شکست مواجه خواهد ساخت». در عید قربان ۱۴۰۵، این هشدار تکرار میشود و از مسئولین خواسته میشود «به روی حاجات مردم دروازههای خود را نبندند». علاوه بر این، برای اولین بار به موضوع «مهاجرین عودت کننده» و توزیع زمین اشاره میشود که نشان از ورود حکومتداری به مسائل اجرایی و رفاهی دارد. اما همچنان ساختار شفاف و نهادهای مستقل معرفی نشده است.
اقتصاد افغانستان در گفتمان هبت الله آخوندزاده رهبر طالبان
اقتصاد در پیامهای ۱۴۰۲ حضوری نسبتاً پررنگ اما کلی دارد. در عید قربان ۱۴۰۲، رهبر طالبان آورده است که «برای نخستین بار کشور از نگاه اقتصادی خودکفا شده است» و اقداماتی در زراعت، آبیاری، سرکسازی (جادهسازی) و استخراج معادن آغاز شده است. وی از تاجران و سرمایهداران میخواهد سرمایهگذاری کنند و وعده حمایت میدهد. در عید فطر ۱۴۰۲ نیز بر «آبادی افغانستان مسؤولیت خود افغانها» تأکید میکند. اما در این پیامها هیچ اشاره مستقیمی به بحران بیکاری، تورم یا تحریمها دیده نمیشود.
از سال ۱۴۰۴ به بعد، گفتمان اقتصادی دقیقتر و واقعبینانهتر شده است. در عید قربان ۱۴۰۴، او میگوید: «تقویت اقتصاد بر رشد تجارت و صنعت مرتبط است» و از ارگانهای اقتصادی میخواهد «از تاجران و صنعتکاران خویش بیشتر حمایت کنند». در عید فطر ۱۴۰۴، با استناد به حدیث «خیر الناس من ینفع الناس» و «اگر قیامت برپا شد و در دست شما نهالی بود، آن را بکارید»، تلاش برای آبادی را حتی در آستانه قیامت نیز وظیفه میداند. همچنین از مردم میخواهد به «تبلیغات حلقات مغرض و سازمانهای استخباراتی که تشویش فقر و مشکلات اقتصادی را منتشر میسازند، باور نکنند». در عید قربان ۱۴۰۵، تأکید بر «زندگی آرام زیر سایه نظام شرعی» و «تأمین حقوق یتیمان، بیوهها، معلولین و مساکین» پررنگتر شده و از سرمایهداران میخواهد که آنان را فراموش نکنند. این تغییر نشان میدهد که اقتصاد افغانستان در گفتمان رهبر طالبان از یک موضوع حاشیهای به یک محور اصلی گفتمان تبدیل شده است، اما همچنان با رویکرد «امید به فضل الهی و تلاش داخلی» همراه است.
روابط خارجی افغانستان از منظر رهبر طالبان
در پیامهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، روابط خارجی حول محور «عدم دخالت» و «روابط حسنه بر اساس اصول اسلامی» تعریف میشود. در عید قربان ۱۴۰۲، هبتالله آخوندزاده رهبر طالبان آورده است: «چنانچه ما در امور داخلی سایر کشورها مداخله نمیکنیم، به دیگران نیز اجازه نمیدهیم که تحت هیچ بهانه و عنوانی در مسائل داخلی ما دخالت نمایند». در عید فطر ۱۴۰۲ نیز همین مضمون تکرار شده است. همچنین در عید قربان ۱۴۰۱ (که خارج از بازه اصلی این بررسی است) به صراحت از «شمول آمریکا» نام برده و «مناسبات دیپلماتیک، اقتصادی و سیاسی حسنه» را خواستار شده است.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، گفتمان روابط خارجی اندکی تلطیف و مشخصتر شده است. در عید قربان ۱۴۰۴، او میگوید: «امارت اسلامی با تمام جهان به ویژه با ممالک اسلامی بر مبنای اصول شریعت، مناسبات سیاسی و اقتصادی می خواهد». در عید فطر ۱۴۰۴ نیز تأکید میکند: «با سایر کشورها روابط خوب و مفید استوار بر اصول داشته باشیم». نکته جدید در عید قربان ۱۴۰۵، اشاره به «مکلفیت خود را در این راستا ادا کرده است» است که نشان از احساس انجام وظیفه از سوی طالبان برای تعامل بینالمللی دارد. اما همچنان شرط اصلی «احترام به معتقدات و ارزشهای مردم افغانستان» و «عدم مداخله در امور داخلی» باقی مانده است. لحن ضدغربی دیگر تند نیست، اما محکومیت رژیم اسرائیل و حمایت از فلسطین در همه پیامها پررنگ و تکراری است که حکایت از دیدگاه ضد صهیونیستی در گفتمان رهبر طالبان دارد.
وحدت ملی در پیامهای عیدانه رهبر طالبان
وحدت ملی در پیامهای ۱۴۰۲ با تأکید بر «اخوت اسلامی» و «رفع تعصبات قومی و زبانی» مطرح میشود. در عید قربان ۱۴۰۲، رهبر طالبان آورده است: «هر گونه تعصبات تحت عنوان قوم، زبان و سمت از میان برده شده است». در عید فطر ۱۴۰۲ نیز از «برادری اسلامی و وحدت» سخن میگوید. اما هیچ اشاره مشخصی به حقوق اقلیتهای قومی و مذهبی (مانند هزارهها، تاجیکها، ازبکها) یا مشارکت آنان در قدرت نمیشود. وحدت بیشتر به معنای «اطاعت از امارت اسلامی» و «پرهیز از نزاع» است.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، تأکید بر وحدت همچنان ادامه دارد اما در سطح کلیتری. در عید فطر ۱۴۰۴، او با استناد به آیه «ولا تنازعوا فتفشلوا» از مسلمانان میخواهد «از نزاع بپرهیزند» و «وحدت و اتحاد خود را که راز موفقیت و عزت ما میباشد، بیشتر تحکیم کنند». در عید قربان ۱۴۰۴ نیز بر «اتحاد و اتفاق» و «هماهنگی میان مسئولین» تأکید میکند. در عید قربان ۱۴۰۵، رهبر طالبان «همه مردم مؤمن و مجاهد افغانستان و همه مسلمانان جهان» را خطاب قرار داده و از آنان میخواهد «مانند برادر به ایستاده شدن در کنار همدیگر ادامه دهیم». آنچه در این بازه کمرنگ میشود، اشاره به «رفع تعصبات قومی» است؛ گویی این مسئله حلشده فرض میشود. در عوض، بر «اتحاد برای دفاع از نظام شرعی» تأکید بیشتری میشود. وحدت ملی هنوز عملیاتی نشده و فاقد نهادهای مشارکتی است.
جامعه جهانی در گفتمان رهبر طالبان
در پیامهای ۱۴۰۲، جامعه جهانی به صورت کلی و با لحنی دفاعی خطاب میشود. رهبر طالبان از «جامعه بینالمللی» سخن نمیگوید بلکه از «همه جهان و ممالک اسلامی» میگوید. در عید قربان ۱۴۰۲، او میگوید: «امارت اسلامی از تمام جهان به ویژه با کشورهای اسلامی روابط حسنه و سازنده سیاسی و اقتصادی می خواهد». هیچ اشاره مستقیمی به سازمان ملل، نهادهای حقوق بشری یا تحریمها دیده نمیشود.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، رویکرد به جامعه جهانی اندکی عینیتر شده است. در عید فطر ۱۴۰۴، از «سایر کشورها» میخواهد «به معتقدات و ارزشهای مردم افغانستان احترام بگذارند و در امور داخلی ما مداخله نکنند». این عبارت نشان از آن دارد که جامعه جهانی همچنان به عنوان «مداخلهگر» دیده میشود. در عید قربان ۱۴۰۵، آخوندزاده به صراحت میگوید: «امارت اسلامی با تمام جهان به خصوص با ممالک اسلامی بر مبنای اصول شریعت، مناسبات سیاسی و اقتصادی میخواهد و مکلفیت خود را در این راستا ادا کرده است». این جمله حاکی از آن است که طالبان خود را در موضع انجامدهنده تکلیف میداند و از جامعه جهانی انتظار پاسخ متقابل دارد. اما هنوز هیچ اشاره مثبتی به تعامل سازنده با غرب نشده است. پررنگترین موضوع در ارتباط با جامعه جهانی، محکومیت اسرائیل و حمایت از فلسطین است که در همه پیامها تکرار شده و در عید قربان ۱۴۰۵ نیز با شدت مطرح شده است.
جهاد و مقاومت در گفتمان رهبر طالبان
در پیامهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳، جهاد عمدتا به عنوان یک دستاورد معرفی میشود. در عید قربان ۱۴۰۲، او میگوید: «هدف مهم جهاد و مبارزۀ ما اعلاء کلمة الله، تنفیذ شریعت اسلامی… بود» و اکنون این هدف محقق شده است. از این پس، «دفاع از نظام شرعی» و «حفاظت از دستاوردهای جهاد» وظیفه اصلی است. در عید فطر ۱۴۰۲، از نیروهای امنیتی میخواهد «در برابر دشمنان دین و کشور، تخریبکنندگان امنیت… قاطعانه عمل کنید». لازم به ذکر است که برداشت از این پیامها این است که جهاد به مفهوم اقدام مسلحانه علیه دشمنان خارجی دیگر مطرح نیست.
در پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵، گفتمان جهاد به تدریج تغییر کرده است. در عید قربان ۱۴۰۴، رهبر طالبان از «جهادهای ما» در زمان گذشته یاد میکند، اما در عین حال از «ایستادگی در برابر هرگونه تهدید» سخن میگوید. در عید فطر ۱۴۰۴، او با استناد به آیه «وما لکم لا تقاتلون فی سبیل الله والمستضعفین» میگوید: «قضیه فلسطین، قضیه تمام جهان اسلام است» و حملات رژیم صهیونیستی را تقبیح میکند، اما هیچ فراخوانی برای جهاد مسلحانه علیه اسرائیل نمیدهد. در عید قربان ۱۴۰۵، دیگر اشاره مستقیمی به «جهاد» دیده نمیشود؛ در عوض، بر «مقاومت در برابر اراده شوم دشمنان» از طریق «اتحاد و استقامت» تأکید میشود. پررنگترین مضمون در این حوزه، دفاع از «نظام شرعی» است نه جهاد تهاجمی. آنچه کمرنگ شده، اشاره به «جهاد علیه کفار» و «مقاومت مسلحانه» است. آنچه پررنگ شده، «جهاد فرهنگی و اخلاقی» در قالب امربالمعروف و «مقاومت در برابر فساد» است.
مطالب مرتبط
نقش تعیینکننده رهبر طالبان در بقا یا زوال حکومت
تحلیل پیام رهبر طالبان بمناسبت عید قربان 1404
جمعبندی
بررسی سیر تحول گفتمان رهبر طالبان در هشت پیام عید فطر و عید قربان از ۱۴۰۲ تا ۱۴۰۵ نشان میدهد که موضوعات شریعت و دین، امنیت و به طور فزاینده اقتصاد بیشترین بسامد و اهمیت را داشتهاند. شریعت همواره هسته مرکزی است، اما از یک گفتمان اعلامی و افتخارآمیز در ۱۴۰۲ به گفتمان تبیینی و هشداردهنده در ۱۴۰۴-۱۴۰۵ تغییر یافته است. امنیت از تأمین نظم فیزیکی به تأمین امنیت اخلاقی و اعتقادی گسترش یافته است. اقتصاد که در پیامهای ۱۴۰۲ تا حدودی حاشیهای بود، در سالهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به یکی از محورهای اصلی گفتمان رهبر طالبان تبدیل شده و مؤید آن است که فشارهای معیشتی، رهبری طالبان را مجبور به پرداختن جدی به این حوزه کرده است.
موضوعاتی که پررنگتر شدهاند عبارتند از: اقتصاد (با تأکید بر خوداتکایی، سرمایهگذاری و مقابله با تبلیغات منفی)، امنیت اعتقادی (با محوریت امربالمعروف)، و اطاعت از امیر (که در پیامهای اخیر با استناد به روایات تاریخی تقویت شده است). موضوعاتی که کمرنگ شدهاند یا تغییر رویه دادهاند عبارتند از: جهاد مسلحانه که جای خود را به دفاع از نظام و جهاد فرهنگی داده است، روابط خارجی ضدغربی از تقابل صریح به تعامل مشروط و نامبردن از آمریکا در پیام ۱۴۰۱ که بعداً تکرار نشد، و سرانجام وحدت ملی که از اشاره به رفع تعصبات قومی در ۱۴۰۲ به کلیگوییهای اخوت اسلامی در ۱۴۰۵ تقلیل یافته است.
گفتمان رهبر طالبان را میتوان «گذار از تثبیت پیروزی به مدیریت بحرانهای درونی» توصیف کرد. در حالی که پیامهای ۱۴۰۲ سرشار از شکرگزاری برای نظام شرعی و امنیت سرتاسری بود، پیامهای ۱۴۰۴ و ۱۴۰۵ به طور فزاینده به مسائل اجرایی (مهاجرین، زمین، حقوق یتیمان، ظلم اداری) و هشدار به مسئولین درباره سوءرفتار با مردم میپردازد. پررنگ شدن اقتصاد و کمکهای اجتماعی، نشان از درک این واقعیت دارد که مشروعیت نظام دیگر تنها به شریعت وابسته نیست، بلکه به کارآمدی در تأمین معیشت نیز گره خورده است. با این حال، عدم تحول در موضوع مشارکت سیاسی اقلیتها و حقوق زنان (که در پیامهای اخیر حتی از عید قربان ۱۴۰۲ که به حقوق زنان اشاره کرده بود، کمرنگتر شده است) بزرگترین مانع برای تبدیل این گفتمان به یک گفتمان ملی فراگیر باقی مانده است.
