بررسی تحولات افغانستان
کاهش تولید تریاک افغانستان به یکی از مهمترین عوامل تغییر بازار جهانی مواد مخدر تبدیل شده است. تازهترین گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل متحد (UNODC) نشان میدهد که تولید تریاک افغانستان طی سه سال گذشته حدود ۹۵ درصد کاهش یافته؛ اتفاقی که در دهههای اخیر سابقه نداشته است. در نگاه نخست، این تحول میتواند بزرگترین موفقیت در مبارزه با تولید مواد مخدر تلقی شود، اما بررسی دقیقتر گزارش سازمان ملل تصویری پیچیدهتر ارائه میدهد.
بر اساس این گزارش، کاهش شدید عرضه هروئین ناشی از افت تولید تریاک، در حال ایجاد شوک در بازار جهانی مواد مخدر است. گزارش جدید سازمان ملل هشدار میدهد که این خلأ ممکن است نه با بازگشت تولید تریاک، بلکه با گسترش مواد مخدر صنعتی بسیار خطرناک پر شود؛ موادی که قدرت مرگبار آنها از هروئین نیز بیشتر است.
این گزارش همچنین نشان میدهد که همزمان با کاهش تاریخی تولید تریاک در افغانستان، بازار متآمفتامین در این کشور همچنان فعال مانده و حتی برخی شاخصها از افزایش عرضه آن حکایت دارد. بنابراین اگرچه تولید سنتی مواد مخدر کاهش یافته، اما تهدید مواد مخدر صنعتی همچنان پابرجاست؛ موضوعی که مقامات طالبان و برخی مقامات خارجی اظهارنظر متفاوتی درباره آن داشتهاند.
کاهش تولید تریاک افغانستان؛ آمار سازمان ملل چه میگوید؟
بر اساس گزارش جهانی مواد مخدر ۲۰۲۶ سازمان ملل، سطح زیر کشت خشخاش در افغانستان از حدود ۲۳۲ هزار هکتار در سال ۲۰۲۲ به ۱۰ هزار و ۲۰۰ هکتار در سال ۲۰۲۵ رسیده و تولید تریاک از ۶۲۰۰ تن به حدود ۲۹۶ تن کاهش یافته است. این کاهش حدود ۹۵ درصد برآورد شده که عمدتا پس از اجرای ممنوعیت کشت خشخاش به دستور ملا هبت الله آخوندزاده رهبر طالبان رخ داده است.
به گفته UNODC، این کاهش بزرگترین شوک عرضه در بازار جهانی هروئین طی دهههای اخیر محسوب میشود. با این حال سازمان ملل تأکید میکند که ذخایر تریاک سالهای گذشته هنوز به پایان نرسیده و احتمالا تا پایان سال ۲۰۲۶ بخش مهمی از بازار جهانی هروئین را تغذیه خواهد کرد. هرچند نشانههایی از کمبود هروئین افغانستان در برخی بازارهای مصرف مشاهده میشود.
گزارش سازمان ملل درباره مواد مخدر افغانستان و خطر جایگزینی مواد صنعتی
چنانچه بیان شد، گزارش سازمان ملل علاوه بر کاهش 95 درصدی تولید تریاک در افغانستان، درباره تغییر ماهیت بازار مواد مخدر هشدار میدهد. بر اساس این گزارش، اگر عرضه هروئین افغانستان بیش از این کاهش یابد، شبکههای قاچاق احتمالا به سمت مواد مخدر مصنوعی از جمله فنتانیل، نیتازنها و مشتقات اورفین حرکت خواهند کرد.
این مواد چندین برابر قویتر از هروئین هستند و در سالهای اخیر عامل صدها مورد مرگ ناشی از مصرف بیش از حد در اروپا و آمریکای شمالی بودهاند. بر این اساس گزارش دفتر مقابله با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل، کاهش تولید تریاک در افغانستان به معنای کاهش مصرف مواد مخدر نیست، بلکه ممکن است ساختار بازار جهانی را به سمت مواد بسیار خطرناکتر صنعتی سوق دهد.
در حالی که تولید تریاک در افغانستان سقوط کرده است، گزارش سازمان ملل وضعیت متآمفتامین را متفاوت ارزیابی میکند. بر اساس گزارش UNODC، میزان کشفیات متآمفتامین در منطقه همچنان روند افزایشی دارد. از سویی دیگر، محدودیت اعمالشده از سوی حکومت طالبان بر کشت خشخاش، تاکنون تأثیری بر بازار مواد مخدر صنعتی نداشته است. به همین دلیل گزارش سازمان ملل هشدار میدهد که ارزیابی موفقیت سیاست مبارزه با مواد مخدر تنها بر اساس کاهش تولید تریاک کافی نیست و باید روند تولید و قاچاق مواد صنعتی نیز به دقت رصد شود.
تناقض بین گزارش سازمان ملل و اظهار نظر مقام روس درباره مواد مخدر افغانستان
سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، اخیراً اعلام کرده است که حکومت طالبان به تعهدات خود در زمینه مبارزه با مواد مخدر عمل کرده و اقدامات گستردهای برای کاهش قاچاق مواد مخدر انجام داده است. بر اساس اظهارات این مقام روس، افغانستان توانسته است بخش بزرگی از تولید و صادرات مواد مخدر صنعتی را متوقف کند. وی تأکید کرده که تولید و انتقال مواد مخدر صنعتی از افغانستان در مقایسه با گذشته نزدیک به ۹۰ درصد کاهش یافته و این دستاورد نتیجه اقدامات عملی در مبارزه با قاچاق مواد مخدر بوده است.
این اظهارات شویگو در زمینه کاهش تولید مواد مخدر سنتی با یافتههای سازمان ملل همراستا است؛ زیرا UNODC نیز کاهش 95 درصدی تولید تریاک و خشخاش را تأیید میکند اما درباره بخش دوم سخنان شویگو، یعنی کاهش ۹۰ درصدی مواد مخدر صنعتی، گزارش سازمان ملل چنین نتیجهای را تأیید نمیکند. برعکس، UNODC تصریح میکند که شاخصهای عرضه متآمفتامین همچنان بالا باقی مانده، میزان کشفیات افزایش یافته و قیمت عمدهفروشی این ماده در افغانستان کاهش پیدا کرده است.
این تفاوت نشان میدهد که میان ارزیابی دبیر شورای امنیت روسیه و دادههای فنی سازمان ملل درباره بازار مواد مخدر صنعتی فاصله قابل توجهی وجود دارد. درباره این تناقض مهمترین تحلیلی که میتوان ارائه داد این است که گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل به روز نیست و همان گونه که تاریخهای مندرج در جمعآوری دادهها نشان میدهند، مربوط به مدتها قبل است اما اظهارات شویگو بر اساس آخرین ارزیابیها صورت گرفته است.
روسیه یکی از مقاصد مهم مواد مخدر سنتی و صنعتی تولید شده در افغانستان طی سالهای گذشته بوده و نسبت به مواد مخدر افغانستان حساسیت ویژهای دارد. اظهارات سرگئی شویگو را نباید سیاسی دانست چرا که وی همواره درباره تهدیدات ناشی از افغانستان به ویژه تروریسم و مواد مخدر بیپرده و صریح سخن گفته است. به همین دلیل اظهار نظر وی درباره تعهد افغانستان به کاهش تولید و مبارزه با قاچاق مواد مخدر سنتی و صنعتی سبب شگفتی بسیاری از تحلیلگران شد.
طالبان درباره مواد مخدر صنعتی چه میگویند؟
مقامات مبارزه با مواد مخدر حکومت طالبان نیز در تازهترین اظهارات خود اعلام کردهاند که بخش عمده مواد مخدر صنعتی از کشورهای همسایه وارد افغانستان میشود و منشأ اصلی این مواد داخل افغانستان نیست. عبدالحق مطیع، رئیس هماهنگی مبارزه با مواد مخدر این وزارت، ضمن تأکید بر ادامه عملیات علیه مواد مخدر، مواد صنعتی را یکی از مهمترین چالشهای امنیتی افغانستان توصیف کرده است.
موضع این مقام حکومت طالبان با بخشی از گزارش سازمان ملل همپوشانی دارد؛ زیرا UNODC نیز نسبت به افزایش خطر مواد مخدر صنعتی هشدار میدهد، اما گزارش سازمان ملل درباره منشأ این مواد قضاوت قطعی ارائه نداده است و صرفا بر افزایش شاخصهای عرضه و کشفیات تأکید دارد. از این رو، اظهار نظر این مقام طالبان مبنی بر وارداتی بودن بخش عمده مواد مخدر صنعتی، قابل توجه است.
مطالب مرتبط
ممنوعیت کشت مواد مخدر در افغانستان؛ پیامدها و توصیهها
افغانستان در دوران گذار از مواد مخدر؛ واقعیتها و الزامات
جمعبندی
گزارش دفتر مبارزه با مواد مخدر و جرائم سازمان ملل برای سال ۲۰۲۶، تصویری دوگانه از وضعیت افغانستان ارائه میکند. از یک سو، کاهش ۹۵ درصدی تولید تریاک و خشخاش یکی از بزرگترین تحولات تاریخ بازار جهانی مواد مخدر به شمار میرود و نشان میدهد ساختار سنتی تولید هروئین در افغانستان به شدت دگرگون شده است.
از سوی دیگر، سازمان ملل هشدار میدهد که این تحول الزاماً به معنای کاهش تهدید مواد مخدر نیست. ادامه فعالیت بازار متآمفتامین، احتمال جایگزینی هروئین با مواد افیونی مصنوعی بسیار خطرناک و تغییر مسیرهای قاچاق، نشان میدهد بازار جهانی مواد مخدر در حال ورود به مرحلهای تازه است.
اظهارات سرگئی شویگو درباره موفقیت طالبان در کاهش تولید مواد مخدر، در بخش مربوط به تریاک با یافتههای سازمان ملل همخوانی دارد، اما درباره کاهش مواد مخدر صنعتی، باید به ارزیابی کشورهای دیگر منطقه هم رجوع کرد. به عنوان مثال ایران که در مسیر یکی از کریدورهای قاچاق مواد مخدر به سمت اروپا قرار دارد، باید بر اساس کشفیات جدید، ارزیابی ارائه دهد.
طالبان منشأ مواد مخدر صنعتی را کشورهای همسایه میداند، اما گزارش سازمان ملل درباره منشأ این مواد موضع مشخصی اتخاذ نکرده و صرفا بر تداوم تهدید و افزایش خطر گسترش مواد مخدر صنعتی در بازار منطقهای و جهانی تأکید دارد.
در مجموع، دادههای سازمان ملل نشان میدهد اگرچه تولید سنتی تریاک در افغانستان به پایینترین سطح تاریخی رسیده، اما چالش مواد مخدر صنعتی همچنان یکی از مهمترین دغدغههای امنیتی افغانستان و جهان باقی مانده است.
