نویسنده: الف. عزیزی
سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل را باید فراتر از یک حضور تشریفاتی در گردهمایی علمای دینی و در چارچوب تلاش برای تحکیم مبانی سیاسی، اعتقادی و اجرایی حکومت ارزیابی کرد. هبتالله آخوندزاده در این سفر، علاوه بر علما، مقامهای ارشد حکومتی و مخالفان سیاسی را نیز مخاطب قرار داد و درباره موضوعاتی چون جایگاه شریعت در اداره کشور، مسئولیت علما، ضرورت وحدت در ساختار حکومت و امکان بازگشت مخالفان موضعگیری کرد. مجموعه این مواضع نشان میدهد که سفر اخیر او به کابل پایتخت افغانستان، ابعاد مهمی از سیاست داخلی و مناسبات قدرت در افغانستان را دربرگرفت.
این سفر از چند جهت با نخستین حضور آخوندزاده در کابل پس از بازگشت طالبان به قدرت تفاوت داشت. در تیرماه ۱۴۰۱، حضور او عمدتاً به شرکت در نشست بزرگ علما و سخنرانی در جمع آنان محدود بود؛ اما سفر اخیر، علاوه بر حضور در کنفرانس دانشگاه کابل، با دیدارهای حکومتی و بازدید از بخشهایی از پایتخت همراه شد. این تفاوت را میتوان نشانهای از تلاش برای گسترش ارتباط مستقیم رهبر طالبان با سطوح مختلف ساختار قدرت، پس از پنج سال استقرار حکومت، تفسیر کرد.
در جریان این سفر، شیخ هبتالله آخوندزاده با شماری از مقامهای ارشد حکومت در مقر وزارت دفاع، از جمله والیان، دیدار کرد؛ سپس در ارگ ریاستجمهوری با رئیسالوزرا و اعضای کابینه ملاقات داشت. بازدید از بخشهایی از شهر کابل و تهدابگذاری دو مسجد و یک مدرسه دینی نیز از دیگر برنامههای او بود. همچنین در مسیر بازگشت به قندهار، از ولایتهای میدانوردک و غزنی بازدید کرد. این مجموعه دیدارها نشان میدهد که سفر او صرفاً به شرکت در یک کنفرانس محدود نبود و بخشهایی از ساختار اجرایی و اداری حکومت را نیز دربر میگرفت.
شریعتمحوری؛ مبنای مشروعیت و سازوکار اداره حکومت
مهمترین محور سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل، تأکید بر شریعت بهعنوان مبنای مشروعیت و چارچوب اصلی تصمیمگیری در امارت اسلامی بود. آخوندزاده تصریح کرد که سیاست حکومت بر اساس قرآن و احکام اسلامی تنظیم شده است. اهمیت این اظهارات در توضیح رابطه میان اقتدار دینی و قدرت اجرایی نهفته است. در چنین الگویی، رهبر نهتنها در رأس ساختار سیاسی قرار دارد، بلکه مرجع تعیین برداشت رسمی حکومت از احکام شرعی نیز محسوب میشود. به بیان دیگر، وحدت سیاسی و اداری از مسیر وحدت در برداشت رسمی از شریعت دنبال میشود.
این رویکرد از یک سو میتواند به ایجاد انسجام در ساختار تصمیمگیری حکومت و جلوگیری از تعدد مراکز قدرت کمک کند؛ اما از سوی دیگر، پرسشهایی درباره حدود اختیار نهادهای مشورتی، نقش سایر دیدگاههای فقهی و امکان مشارکت طیفهای مختلف مذهبی در تعیین سیاستهای عمومی ایجاد میکند. بنابراین، شریعتمحوری در الگوی حکمرانی طالبان هم مبنای مشروعیت سیاسی است و هم سازوکاری برای تنظیم رابطه میان رهبر، مسئولان حکومتی و جامعه.
اظهارات ندا محمد ندیم، وزیر تحصیلات عالی حکومت طالبان، نیز این برداشت را تقویت میکند. او تأکید کرد که فرامین رهبر طالبان تنها جایگاه او را تثبیت نمیکند، بلکه به تقویت اداره حکومت نیز کمک میکند؛ زیرا وزارتخانهها و نهادهای مختلف باید قوانین و مقررات خود را در چارچوب شریعت تنظیم کنند. این موضع نشان میدهد که هدف از تأکید بر فرامین، صرفاً ایجاد تبعیت اعتقادی نیست، بلکه یکسانسازی چارچوب اجرایی دستگاههای حکومتی نیز مدنظر قرار دارد.
در مجموع میتوان برداشت که روند قانونگذاری در حکومت طالبان بر پایه شریعت محوری طی طریق خواهد کرد.
علما؛ حلقه اتصال رهبری و بدنه جامعه
یکی دیگر از محورهای مهم سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل، برجستهسازی جایگاه علما در ساختار سیاسی و اجتماعی افغانستان بود. برگزاری کنفرانس با حضور حدود سه هزار عالم دینی، ارائه هزار و ۸۷۶ مقاله، پذیرش ۹۴۷ مقاله و انتشار آثار پذیرفتهشده در قالب مجموعهای ۷۵ جلدی، نشان میدهد که طالبان برای این گردهمایی ابعاد سازمانیافته و قابل توجهی در نظر گرفته بودند.
میتوان گفت، رهبر طالبان در پی آن است که علما را از جایگاه صرفا مذهبی به یکی از حلقههای فعال در تثبیت و انتقال مبانی فکری حکومت تبدیل کند. درخواست هبتالله آخوندزاده از علما برای جلوگیری از اختلاف، مقابله با فتنه، دعوت مردم به وحدت و تلاش برای کامیابی نظام اسلامی، در همین چارچوب قابل فهم است.
با این حال، یک پرسش اساسی همچنان باقی است: آیا علما در این الگو صرفاً وظیفه تبیین و حمایت از فرامین را دارند یا میتوانند در شکلگیری و اصلاح تصمیمات نیز نقش مؤثر ایفا کنند؟ تفاوت این دو وضعیت برای ارزیابی جایگاه واقعی علما در نظام سیاسی طالبان تعیینکننده است. تأکید بر نقش علما در سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل، اهمیت این قشر در ساختار فکری حکومت را نشان میدهد؛ اما حدود استقلال و اختیار آنان همچنان روشن نیست.
جایگاه مخالفان حکومت در سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل
شاید تازهترین و از نظر سیاسی قابل تأملترین بخش سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل، خطاب مستقیم او به مخالفان حکومت باشد. آخوندزاده اعلام کرد که فرمان عفو برای مخالفان وجود دارد و آنان میتوانند به افغانستان بازگردند. همچنین تصریح کرد که در صورت برخورداری از اهلیت و استعداد، امکان واگذاری مسئولیتهای حکومتی به آنان وجود دارد و نباید برای دستیابی به مقام و کرسی دولتی به جنگ متوسل شوند.
این موضع از دو جهت اهمیت دارد. نخست آنکه رهبر طالبان بهصراحت امکان بازگشت مخالفان و مشارکت آنان در ساختار حکومت را مطرح کرده است؛ موضوعی که در مقایسه با تأکید صرف بر عفو عمومی، گامی فراتر در بیان موضع سیاسی محسوب میشود. دوم آنکه این دعوت، چارچوب مشخصی دارد: پذیرش نظام موجود، برخورداری از توانایی و شایستگی و مشارکت در ساختار سیاسی مستقر.
بنابراین، نباید این اظهارات را به معنای آمادگی طالبان برای مذاکره درباره شکل نظام سیاسی یا بازنگری در ساختار امارت اسلامی تفسیر کرد. پیام اصلی این است که مخالفان میتوانند در چارچوب نظام موجود به کشور بازگردند و مسئولیت بپذیرند، اما اصل ساختار سیاسی و مبانی آن قابل مذاکره نیست.
از این جهت، سخنان آخوندزاده را میتوان نوعی گشایش محدود سیاسی دانست؛ گشایشی که امکان مشارکت افراد خارج از ساختار کنونی را مطرح میکند، اما هنوز درباره سازوکار تحقق آن، تضمینهای لازم، معیارهای انتخاب افراد و حدود اختیارات آنان توضیح روشنی ارائه نشده است.

واکنش مخالفان طالبان؛ از مخالفت تا «امیر محترم» خواندن
واکنش جریانهای مخالف به سخنان رهبر طالبان یکدست نبود. جمعیت اسلامی افغانستان و جبهه مقاومت ملی، با تأکید بر حق مردم در تعیین نظام سیاسی از طریق انتخابات آزاد، مخالفت خود را با تقسیم کرسیهای حکومتی میان گروههای سیاسی اعلام کردند. یاسین ضیا، رهبر جبهه آزادی افغانستان، نیز تأکید کرد که هدف مبارزه این جریان دستیابی به قدرت و ثروت نیست.
در مقابل، واکنش عمر داودزی، وزیر پیشین کشور افغانستان و رئیس دورهای مجمع ملی برای نجات افغانستان، از اهمیت سیاسی ویژهای برخوردار بود. او در اظهارنظری کمسابقه از تعبیر «امیر محترم امارت اسلامی» برای خطاب قرار دادن هبتالله آخوندزاده استفاده کرد و تحولات اخیر را شایسته تأمل و ارزیابی جدی دانست. داودزی این تحولات را بالقوه آغاز مرحلهای جدید در فضای سیاسی افغانستان ارزیابی کرد و بر ضرورت خرد، صبر و دوراندیشی راهبردی تأکید ورزید.
اهمیت این موضع صرفاً در نوع خطاب او نیست؛ بلکه در تغییری است که میتواند در ادبیات بخشی از مخالفان سیاسی طالبان ایجاد کند. استفاده از چنین تعبیری، دستکم نشاندهنده آمادگی برای فاصله گرفتن از ادبیات صرفاً تقابلی و بررسی امکان تعامل سیاسی است. البته از این موضع نمیتوان نتیجه گرفت که داودزی یا تشکیلات متبوع او ساختار سیاسی کنونی را بهطور کامل پذیرفتهاند؛ اما همین تفاوت در ادبیات، در فضای قطبی سیاسی افغانستان قابل توجه است.
حنیف اتمر نیز با استقبال مشروط از سخنان آخوندزاده، تأکید کرد که اگر این اظهارات بیانگر اراده واقعی رهبران طالبان باشد، گام بعدی باید آغاز مذاکرات فراگیر بینالافغانی باشد. این موضع، تفاوت اساسی میان برداشت طالبان از مشارکت سیاسی و خواسته بخشی از مخالفان را آشکار میکند.
مطالب مرتبط
تحلیل گفتمان رهبر طالبان در پیامهای عید فطر و قربان از 1402 تا 1405
آینده افغانستان تحت حاکمیت طالبان؛ سه سناریوی پیشرو
جمعبندی
در مجموع، سخنرانی رهبر طالبان در دانشگاه کابل را میتوان بخشی از تلاش برای تحکیم ساختار سیاسی و اعتقادی طالبان پس از پنج سال استقرار در قدرت ارزیابی کرد. آخوندزاده در این سفر بر استمرار الگوی کنونی حکمرانی و محوریت شریعت تأکید داشت و در عین حال، خواهان هماهنگی بیشتر میان علما و مسئولان حکومتی شد. دعوت از مخالفان برای بازگشت و مشارکت در حکومت نیز نشانهای از تمایل به گسترش دایره حضور افراد در ساختار موجود است، نه لزوماً پذیرش مذاکره درباره تغییر آن.
با این حال، واکنش عمر داودزی و استقبال مشروط حنیف اتمر نشان میدهد که سخنان رهبر طالبان میتواند زمینهای برای بازاندیشی در مناسبات میان حکومت و بخشی از مخالفان فراهم کند. اینکه این ظرفیت به تعامل سیاسی واقعی تبدیل شود یا در سطح اظهارنظر باقی بماند، به اقدامات عملی حکومت بستگی دارد.
مهمترین آزمون پیش روی طالبان آن است که چگونه میان شریعتمحوری، انسجام درونی، کارآمدی اقتصادی و پذیرش تکثر اجتماعی توازن برقرار کنند.
الف. عزیزی؛ تحلیلگر مسائل امنیتی و سیاسی مستقر در کابل. عزیزی بر تحلیل تحولات سیاسی و امنیتی افغانستان، ژئوپلیتیک منطقه و پویاییهای در حال تحول آن تمرکز دارد. به درخواست نویسنده، هویت وی منتشر نمیشود.
